Aktualności

W dniach 15-17 czerwca 2026 roku Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, we współpracy z University of Florida, Yad Vashem World Holocaust Center, Jerusalem, Centrum Badań nad Zagładą Żydów, Wiener Wiesenthal Institut fur Holocaust Studien, Fortunoff Video Archive for Holocaust Testimonies, The Viener Holocaust Library zorganizował międzynarodową konferencję „Documenting the Holocaust: Testimonies as Historical Evidence”. Partnerami konferencji byli Muzeum Historii Żydów Polskich Polin, Centrum Badań nad Zagładą Żydów, Centrum Badań Żydowskich.

Konferencja dotyczyła świadectw Zagłady powstałych w czasie II wojny światowej oraz bezpośrednio po jej zakończeniu. Jej celem była analiza tych materiałów jako źródeł dowodowych w badaniach historycznych – z uwzględnieniem ich potencjału i ograniczeń, kontekstów powstania oraz sposobów późniejszego wykorzystania w nauce, edukacji i praktykach upamiętniania. 

Kolekcja Świadectw Ocalałych z Zagłady, przechowywana w Żydowskim Instytucie Historycznym, stanowi jedno z najwcześniejszych przedsięwzięć mających na celu odnajdywanie i dokumentowanie doświadczeń osób, które przeżyły Zagładę. Jest ona jednak tylko jedną z wielu tego rodzaju kolekcji. Na przestrzeni lat liczne instytucje inicjowały projekty gromadzenia relacji i wspomnień Ocalałych, tworząc bogaty, złożony materiał.  

Uczestnicy konferencji odwiedzili Żydowski Instytut Historyczny. Mieli okazję zobaczyć wystawię stałą Czego nie mogliśmy wykrzyczeć światu, której głównym tematem jest działalność konspiracyjnej grupy Oneg Szabat działającej w getcie warszawskim oraz losy stworzonego przez nią unikatowego zbioru od jego powstania aż do dziś.  Wzięli także udział w oprowadzaniu kuratorskim z Martą Kapełuś po najnowszej wystawie czasowej Obrazy tożsamości. Kolekcja przedwojennego Muzeum Żydowskiego w Berlinie. Odwiedzili także Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, które posiada największy w Polsce zbiór dokumentów dotyczących historii Żydów polskich w XX wieku.  

Wykład inauguracyjny: „Chleb ze snów”. Poezja, świadectwo, dowód historyczny |15 czerwca 2026 

Wydarzenie otworzył dr Michał Trębacz, dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma, podkreślając znaczenie międzynarodowej współpracy oraz potrzebę dalszych badań nad Holokaustem. 

Profesor Judith Lyon-Caen (historyczka i profesorka w EHESS - Szkole Zaawansowanych Badań w Naukach Społecznych w Paryżu) podczas swojego wykładu podkreśliła znaczenie kwestii literaturoznawczych w ocenie wartości świadectw jako dowodów historycznych. 

W oparciu o dokonania Saula Friedländera i wybrane postulaty Michela Borwicza wystosowała w swoim wystąpieniu apel o zwracanie szczególnej uwagi na kwestie literaturoznawcze, co pomoże lepiej ocenić wartość świadectw jako dowodów historycznych. Przedstawiła również propozycje metod czytania relacji poetyckich jako wierszy oraz – właśnie uwzględniając ich formę liryczną – jako „źródeł historii”. 

Dzień pierwszy | 16 czerwca 2026 

Pierwszy dzień konferencji otworzyły pracowniczki Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma: Zuzanna Schnepf-Kołacz - Zastępczyni Dyrektora ds. Programowych oraz dr Zofia Trębacz – historyczka i koordynatorka projektu EHRI-PL. Zuzanna Schnepf-Kołacz podkreślała historyczny kontekst kolekcji zbiorów Żydowskiego Instytutu Historycznego, a dr Zofia Trębacz opowiadała o zaangażowaniu ŻIH w struktury EHRI oraz o roli konsorcjum we wzmocnieniu współpracy między badaczami międzynarodowych instytucji. 

Panel pierwszy „Voices of the Survivors” 

Moderatorem dyskusji był Krzysztof Persak (Polish Academy of Sciences, POLIN Museum).   

W pierwszym panelu prelegenci skupili się na głosach ocalałych z Zagłady. Krzysztof Kozłowski przedstawił prezentację Aleksandry Bak-Zawalski (Justus-Liebig-Universität Gießen) dotyczącą świadectwa Holokaustu w kontekście przemian społeczno-politycznych. 

Rachel Blumenthal (Hebrew University of Jerusalem) opowiedziała o podstawach prawnych roszczeń i sposobach ich zgłaszania, a także przytoczyła ich przykłady. Omówiła również wyzwania związane z wykorzystaniem świadectw w badaniach historycznych. 

Anna Rozenfeld (Ludwig Maximilian University of Munich / Center for Jewish Studies (ZJS), Berlin) mówiła o głosach ocalałych z Holokaustu w radiu jidysz w Polsce w latach 1945–1948. W swojej wypowiedzi skoncentrowała się przede wszystkim na 1945 roku, kiedy rozpoczęto transmitowanie świadectw ocalałych. 

Panel drugi: Early Testimonies from the Balkans 

Moderatorem dyskusji był Stephen Naron (Fortunoff Video Archive for Holocaust Testimonies)Wystąpienia podczas tego panelu koncentrowały się na świadectwach z terenu Rumunii i Jugosławii. 

Andrea Rudorff (Fritz Bauer Institut, Frankfurt am Main)w swojej prezentacji opowiedziała o jednej z najwcześniejszych powojennych kolekcji świadectw ocalałych z Zagłady, zgromadzonej w Bukareszcie.  

Olga Stefan (University A. I. Cuza) podczas wystąpienia przedstawiła, jak pamięć kształtuje się wraz z czasem i kontekstami politycznymi. Starała się odpowiedzieć o różnicach pomiędzy zeznaniem ocalałego przed sądem a wspomnieniami spisanymi lata później. 

Z kolei Tamara Stojanović (University of Belgrade) zwróciła uwagę na ograniczenia oraz na perspektywy wykorzystywania wspomnień jako źródeł historycznych. 

Panel trzeci: Violence 

Moderatorem dyskusji była Natalia Aleksiun (University of Florida). 

Trzeci panel dotyczył problemu przemocy w czasie II wojny światowej. Magdalena Waligórska (Humboldt University Berlin) podjęła temat przemocy seksualnej wobec Żydówek. Talia Olshansky-Farkash (Open University of Israel) przedstawiła rekonstrukcję administracyjnej transformacji i likwidacji żydowskich obozów pracy pod koniec 1943 roku. 

 Panel czwarty: Diaries 

Moderatorem dyskusji była Justyna Majewska (Żydowski Instytut Historyczny). 

Prelegentki tego panelu skoncentrowały się na dokumentach osobistych powstałych w czasie Zagłady. Tehila Darmon Malka (Herzog College) skupiła się na odpowiedzi na pytanie dotyczące dzienników - czy można traktować je jako świadectwa? Juliane Niklas (Leibniz Institute for Contemporary History) opowiedziała o tym, czego można się dowiedzieć o obozach z francusko-żydowskich pamiętników. 

Kriza Borbala (Independent scholar) przedstawiła natomiast lokalną historiografię w kontekście spornej pamięci o komorach gazowych na Węgrzech. 

Dzień drugi | 17 czerwca 2026 

Panel piąty: Trials 

Moderatorem dyskusji była Agnieszka Haska (Polish Center for Holocaust Research, Polish Academy of Sciences). 

Drugi dzień rozpoczęły wystąpienia skupione na powojennych procesach. Edyta Gawron (Jagiellonian University) poruszyła temat ocalałych z Holokaustu i ich zeznań w trakcie powojennych procesów w Krakowie. Wspomniała również o tym, że część z nich została oskarżona o kolaborację. 

Oktawian Kuc (University of Warsaw) opowiedział o świadkach podczas procesów. Przytoczył procesy m.in. Artura Greisera, Ludwika Fischera, Rudolfa Hessa. 

 Panel szósty: JHI Archive 

Moderatorem dyskusji była Zofia Trębacz (Jewish Historical Institute). 

Wystąpienia podczas tego panelu koncentrowały się wokół kolekcji przechowywanych w Żydowskim Instytucie Historycznym. 

Hanna Abakunova (University of Alberta) zaprezentowała rolę wczesnej dokumentacji w rekonstrukcji doświadczeń z getta na okupowanej Ukrainie. 

Ewa Koźmińska-Frejlak (Jewish Historical Institute) omówiła m.in. wspomnienia Róży Bauminger z obozu pracy przymusowej w dawnej Państwowej Fabryce Amunicji w Skarżysku-Kamiennej, przejętej w czasie wojny przez Hasag. 

Luiza Nader (Academy of Fine Arts, Warsaw) przedstawiła prace Geli Seksztajn – malarki, której obrazy i rysunki są unikatem w zbiorach zgromadzonych przez grupę Oneg Szabat, obejmujących głównie dokumenty pisane. 

Panel siódmy: Local Histories 

Moderatorem dyskusji był Ian Rich (Wiener Holocaust Library). 

W ostatnim panelu prelegenci skoncentrowali się na mikrohistorii. 

Greta Barak (Ghetto Fighters' House) opowiedziała o relacjach dzieci, które przeżyły Holokaust i podczas wojny zostały deportowane na tereny Rumunii. Relacje świadków tych wydarzeń zebrał Hersh Segal - żydowski nauczyciel, który po II wojnie światowej zebrał relacje dzieci ocalałych z deportacji do Naddniestrza.  W zeznaniach dzieci opisują swoje przeżycia w gettach i obozach w latach 1941–1944, a także po wyzwoleniu.  

Karolina Panz (Institute of Slavic Studies Polish Academy of Sciences) opowiedziała o masowych zbrodniach na Podhalu. 

Aleksandra Kumala (Jagiellonian University) przedstawiła przeżycia wojenne chrzanowskich Żydów na przykładzie wspomnień Samuela Reifera, autora jednego z najważniejszych świadectw opisujących los Żydów w Chrzanowie podczas niemieckiej okupacji Swoje wspomnienia spisał już w 1946 roku, krótko po zakończeniu wojny.

Nagrania konferencji są dostępne na naszym kanale YouTube:


Międzynarodowa konferencja „Documenting the Holocaust: Testimonies as Historical Evidence” | Dzień pierwszy

Międzynarodowa konferencja „Documenting the Holocaust: Testimonies as Historical Evidence” | Dzień drugi

Konferencja została zorganizowana w ramach EHRI-PL i dofinansowane ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego na zadanie „Działania bieżące Polskiego Węzła Krajowego EHRI-PL – konsorcjum EHRI-ERIC realizowane przez Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma [ŻIH] na lata 2025–2027 wraz z partnerami krajowymi. 

Komitet konferencyjny: 
Natalia Aleksiun (Harry Rich Professor of Holocaust Studies, University of Florida) 
Havi Dreifuss (Yad Vashem) 
Barbara Engelking (Centrum Badań nad Zagładą Żydów, IFiS PAN) 
Éva Kovács (Wiener Wiesenthal Institut für Holocaust-Studien) 
Stephan Naron (Fortunoff Video Archive for Holocaust Testimonies) 
Christine Schmidt (The Wiener Holocaust Library) 
Zofia Trębacz (Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma) 

Konferencja została zorganizowana przez Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma 

We współpracy z

Partnerzy Konferencji

***
Zdjęcia: Grzegorz Kwolek/ŻIH