Projekt EHRI

Żydowski Instytut Historyczny współpracuje z wieloma uznanymi instytucjami badającymi historię Żydów. Jednym z najważniejszych przedsięwzięć jest EHRI (European Holocaust Research Infrastructure, tłum. Europejska Infrastruktura Badań nad Zagładą).

Europejska Infrastruktura Badań nad Holokaustem-Europejskie Konsorcjum Infrastruktury Badawczej (EHRI-ERIC) powołane w 2025 roku to pierwsza ponadnarodowa organizacja skupiająca kluczowe instytucje w interdyscyplinarnej dziedzinie dokumentacji i badań nad Holokaustem. Jej celami są zapewnienie dostępu do rozproszonych źródeł archiwalnych, promowanie innowacyjnych badań źródeł archiwalnych oraz edukacji, a także ochrona wspólnego europejskiego dziedzictwa dla przyszłych pokoleń.

Polska jest jednym z członków-założycieli EHRI-ERIC. Zgodnie z zobowiązaniami członkowskimi w ramach tej infrastruktury został powołany Polski Węzeł Krajowy (National Node EHRI-PL), który jest konsorcjum trzech instytucji prowadzących wieloaspektowe badania archiwalne i naukowe dotyczące zagłady Żydów: Żydowski Instytut Historyczny (koordynator EHRI-PL) oraz Centrum Badań nad Zagładą Żydów przy Instytucie Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk i Centrum Badań Żydowskich im. Filipa Friedmana na Uniwersytecie Łódzkim.

W latach 2025-2027 Konsorcjum EHRI-PL będzie realizujące strategiczne cele międzynarodowej infrastruktury badawczej EHRI-ERIC w pięciu głównych obszarach:

• szeroki międzynarodowy dostęp do źródeł archiwalnych dotyczących Zagłady; integracja z portalem EHRI zbiorów instytucji posiadających istotne tematycznie zasoby, w tym praca nad ich digitalizacją i opracowaniem zgodnie z metodologią humanistyki cyfrowej;
• inicjowanie i wzmacnianie współpracy badaczy i badaczek z ośrodków krajowych i międzynarodowych, w tym: wytyczanie nowych kierunków badań oraz podejść metodologicznych, wymiana międzynarodowa (stypendia, warsztaty, webinary, konferencje), wsparcie dla naukowców zajmujących się tematem Zagłady;
• opracowywanie i udostępnianie danych i wniosków z polskich badań w ramach usług online EHRI (Geospatial Repository, Document Blog, Online Editions) we współpracy z innymi Węzłami Krajowymi;
• współpraca międzynarodowa w konsorcjum EHRI-ERIC poprzez uczestnictwo w Komitecie Koordynatorów Krajowych i grupach roboczych;
• upowszechnianie działalności konsorcjum EHRI-PL oraz EHRI-ERIC (debaty, seminaria).

Celem tych działań jest zwiększenie świadomości na temat sieci EHRI i możliwości jej wykorzystywania w pracy naukowej i edukacyjnej, co wpłynie na wzrost uznania znaczenia społecznego, kulturalnego i politycznego sieci EHRI-ERIC.

 

***

PROGRAM WYDARZEŃ EHRI:

16-17 czerwca 2026, Międzynarodowa konferencja „Documenting the Holocaust: Testimonies as Historical Evidence”. 

Kolekcja Świadectw Ocalałych z Zagłady, przechowywana w Żydowskim Instytucie Historycznym, stanowi jedno z najwcześniejszych przedsięwzięć mających na celu odnajdywanie i dokumentowanie doświadczeń osób, które przeżyły Zagładę. Jest ona jednak tylko jedną z wielu tego rodzaju kolekcji. Na przestrzeni lat liczne instytucje inicjowały projekty gromadzenia relacji i wspomnień Ocalałych, tworząc bogaty, złożony materiał. 

Celem konferencji jest analiza świadectw jako materiału dowodowego w badaniach historycznych, poprzez refleksję nad ich potencjałem i ograniczeniami, kontekstami powstania oraz późniejszym wykorzystaniem w nauce, edukacji i upamiętnieniu.  
Więcej informacji 

 

26 maja 2026, Seminarium naukowe: „Filip Friedman – zarys biografii intelektualnej", prof. Natalia Aleksiun

Seminarium poświęcone będzie rekonstrukcji biografii intelektualnej Filipa Friedmana jako historyka zajmującego się historią społeczną i gospodarczą, absolwenta Uniwersytetu Wiedeńskiego, a zarazem przedstawiciela środowiska historyków żydowskich w międzywojennej Polsce i pedagoga. Punktem wyjścia będzie analiza jego usytuowania w obrębie przedwojennych i powojennych sieci intelektualnych, które kształtowały zarówno jego warsztat badawczy, jak i kierunki refleksji historiograficznej.
Więcej informacji

 

28 kwietnia 2026, Seminarium naukowe: „Pomiędzy publicznym a prywatnym: pierwsze powojenne wystawy Zagłady w Polsce", dr Agata Pietrasik

19 kwietnia 1948 roku Muzeum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie otworzyło się dla publiczności, prezentując trzy wystawy. Jedna z nich, Martyrologia i walka, przygotowana przez dyrektorkę Muzeum Gizę Frenkel, była w całości poświęcona historii Zagłady w Polsce.

Ekspozycja, oparta na pionierskich badaniach Żydowskiej Komisji Historycznej w Polsce, prezentowała dokumenty, fotografie i artefakty zebrane w miejscach zagłady Żydów, a także mapy i modele stworzone specjalnie na potrzeby wystawy. Jej celem było nie tylko ukazanie skali przemocy i zniszczeń, lecz także namacalne przedstawienie perspektywy ofiar. Wystawa stanowiła jednocześnie formę oporu wobec procesów wymazywania i marginalizowania Zagłady, które były widoczne w pierwszych latach powojennych.

Wystąpienie ukazało wczesne ekspozycje jako część szerszych, choć często efemerycznych działań Żydowskiej Komisji Historycznej, obejmujących konferencje prasowe, pokazy archiwalnych materiałów oraz lokalne wystawy fotograficzne. Spotkanie było okazją do refleksji nad rolą wystaw jako narzędzi upamiętniania, dokumentowania i publicznego komunikowania doświadczenia Zagłady tuż po wojnie.
Transmisja YouTube

 

 

24 marca 2026, Seminarium naukowe „Precz z Żydami!! czyli co obnaża zakopiańska mikrohistoria", dr Karolina Panz. 

Zakopane to na mapie Polski miejsce wyjątkowe: odcięta od świata podhalańska wioska, otoczona „bajecznym światem Tatr”, która stała się „perłą Polski i jej płucami” opisaną w nieprzebranej ilości literatury. Tym, na co prelegentka dr Karolina Panz zwróciła uwagę jako pierwsza, była historia ocalałych z Zagłady żydowskich dzieci atakowanych i prześladowanych w Zakopanem zaraz po wojnie.

Aby poznać przyczynę, dla której w tej idyllicznej, ale i idealizowanej niewielkiej miejscowości żydowski sierociniec musiał mieć ochronę i karabiny na werandach dr Panz odsłoniła kolejne warstwy i elementy historii, którą okazał się projekt „odżydzenia” Zakopanego propagowany i realizowany od momentu jego odkrycia, angażujący przedstawicieli ogólnonarodowych elit kulturalnych i politycznych, władze lokalne i miejscowych aktywistów oraz górali. W swoim wystąpieniu omówiła hasła głoszone, wykrzykiwane, wypisywane i omawiane na salonach w Zakopanem lat trzydziestych i czterdziestych. Opowiedziała także o ich twórcach, propagatorach i działaniach, które podejmowali w imię walki z „zażydzeniem” lub dla swoich korzyści płynących z „odżydzenia” Zakopanego w czasie Zagłady i zaraz po niej.
Transmisja YouTube

 

 

24 lutego 2026, Seminarium naukowe „Przemiany dyskursu antysemickiego w Polsce - od sporu o Grossa do sporu o Gazę", dr Magdalena Nowicka-Franczak

Wystąpienie było próbą krytycznego opisu miejsca dyskursu antysemickiego w debacie publicznej w Polsce w ostatnim ćwierćwieczu. Zaczynając od sporu o Sąsiadów Jana Tomasza Grossa i kolejnych powiązanych z nim dyskusji o polskim współudziale w Zagładzie, przechodząc przez polityczne i religijne instrumentalizacje antysemickich uprzedzeń i docierając do nowomedialnych normalizacji pseudoludowych typów stygmatyzacji Żydów, dr Magdalena Nowicka-Franczak wpisała problem antysemityzmu w jeden z osiowych wymiarów debaty publicznej po 1989 roku – tj. dynamiczną ciągłość. Odnosi się ona do jednoczesnej trwałości i plastyczności (czasem wywrotowości) toposów, struktur narracyjno-argumentacyjnych i retoryk opartych na stereotypach grupowych.

Dyskurs antysemicki może być wytwarzany w dwóch modelach debaty publicznej, które nazywam wielką syntezą i małą analizą. Choć pierwsza polega na łączeniu fragmentów dyskursu z różnych porządków, a druga na oddzielaniu od siebie konfliktowych interpretacji bez względu na ich głębokie przyczyny – obie wiążą się z odrzuceniem perspektywy krytycznej.
Transmisja YouTube

 

 

 

27 stycznia 2026, Debata: "Żydowski Instytut Historyczny jako twórca pamięci o Zagładzie. Mark-Datner-Tych", dr Helena Datner, dr Stephan Stach, dr Tomasz Siewierski, prowadzenie: prof. Andrzej Żbikowski

Żydowski Instytut Historyczny odgrywa kluczową rolę jako instytucjonalny twórca pamięci o Zagładzie, łącząc działalność badawczą, archiwalną i edukacyjną. Już od pierwszych lat powojennych był miejscem gromadzenia świadectw, dokumentów i relacji ocalałych, a także przestrzenią refleksji nad doświadczeniem Holokaustu w jego polskim i europejskim wymiarze.

Poprzez działalność takich badaczy, a zarazem dyrektorów, jak Bernard Mark, Szymon Datner i Feliks Tych, Instytut nie tylko dokumentował Zagładę, lecz także aktywnie współtworzył jej społeczną i kulturową pamięć. Stał się miejscem, w którym archiwum, nauka i etyka pamięci spotykają się, tworząc trwałe ramy dla rozumienia Holokaustu w Polsce i poza jej granicami.
Transmisja YouTube

 

 

 

16 grudnia 2025, Seminarium naukowe „Tradycja JIWO a powstanie i działania grupy Oneg Szabat”, dr Eleonora Bergman

W Oneg Szabat było kilkanaście osób w różny sposób związanych z wileńskim JiWO lub jego oddziałami w Warszawie, Łodzi czy innych miastach. Nie stworzyli oni jednak z tego powodu w ramach Oneg Szabat oddzielnej grupy. Ringelblum należał do twórców JiWO, a jego współpraca z tym instytutem odegrała znaczną rolę w kształtowaniu metod działania Oneg Szabat. Każdy z pozostałych wniósł własne doświadczenie, przyczyniając się do realizacji wspólnego celu: stworzenia naukowej dokumentacji życia i śmierci Żydów we wszystkich przejawach w całej okupowanej Polsce. Zostaną tu przedstawieni przez pokazanie ich związków z JiWO i późniejszej pracy dla podziemnego Archiwum.
Transmisja YouTube

 

 

 

 

25 listopada 2025, Seminarium naukowe „Zatruta ziemia. Życie lokalnych społeczności polskich i żydowskich w cieniu obozów Treblinka I i Treblinka II”, dr Michał Kowalski

Praca doktorska Michała Kowalskiego pt. Zatruta Ziemia, napisana pod kierunkiem Bożeny Szaynok, prof. Uniwersytetu Wrocławskiego, w latach 2020–2025, stanowi pogłębioną analizę wpływu Treblinka I oraz Treblinka II na społeczność i przestrzeń regionu powiatów sokołowskiego i węgrowskiego.

Autor ukazuje, jak działalność tych obozów w czasie II wojna światowa doprowadziła do głębokiej destrukcji społecznej, moralnej i materialnej ludzi żyjących na tym terenie. Podczas seminarium autor zaprezentuje główne konkluzje związane z projektem oraz omówi źródła z nim związane. Przedstawi również wybrane, niepublikowane dotąd materiały archiwalne i fotografie.
Transmisja YouTube

 

 

 

28 października 2025, Seminarium naukowe „Prześnione przewłaszczenie. Grabież mienia żydowskiego w czasie kampanii antysemickiej 1967-68", prof. Piotr Forecki. 

Fala rozpętanego w latach 1967–1968 antysemityzmu nie sprowadzała się wyłącznie do dudniącej zewsząd propagandy i rozmaitych szykan. Porwała również własność prywatną tysięcy polskich Żydów, którzy emigrując w różne strony świata, doświadczyli przymusu wyzbycia się i grabieży dóbr materialnych. Zwolnione przez nich miejsca pracy także zostały obsadzone. Literatura dokumentu osobistego oraz wywiady z ocalałymi z Holokaustu i ich dziećmi, pozwalają przyjrzeć się tej kolejnej w historii długiego trwania sekwencji przywłaszczania mienia żydowskiego.
Transmisja Yotube

 

 

9 października 2025, Debata: „Badania nad Zagładą po 7 października 2023 roku. Zmiany. Kontynuacje. Wyzwania”, prof. Barbara Engelking, prof. Magdalena Saryusz-Wolska, prof. Michał Bilewicz, dr Kamil Kijek, dr Michał Trębacz 

Wydarzenie zainaugurowało działalność Polskiego Węzła Krajowego EHRI-PL.

Badacze i badaczki Zagłady z wiodących instytucji naukowych rozmawiali o tym, jak atak Hamasu z października 2023 r. i będąca jego skutkiem wojna w Gazie wpłynęły i wpływają na badania naukowe dotyczące Zagłady.

Konflikt na Bliskim Wschodzie chyba nigdy wcześniej nie wywarł takiego wpływu na środowiska akademickie i muzealne. Protesty na uniwersytetach, próby bojkotu izraelskich naukowców i spadek zainteresowania studiami żydowskimi to tylko niektóre ze skutków toczącej się wojny.

W obliczu oskarżeń wobec Izraela o zbrodnie wojenne, czystki etniczne, a nawet ludobójstwo naukowcy zajmujący się Zagładą stawiani są w obliczu moralnej presji, by zająć stanowisko w tej sprawie. Uczestniczki i uczestnicy debaty zastanawiali nad reakcją środowisk naukowych wobec tych nacisków. Rozmawiali także o zmieniającej się rolę instytucji badawczych i kulturalnych oraz o przyszłości badań w świetle globalnych napięć i konfliktów.
Transmisja YouTube

***

Więcej informacji o projekcie:
OFICJALNA STRONA EHRI
KRAJOWA STRONA EHRI