Spacery

Walka i amida: Opór zbrojny i cywilny w getcie warszawskim

Powstanie w getcie warszawskim (19 kwietnia – 16 maja 1943 r.) było pierwszym partyzanckim powstaniem miejskim w pod niemiecką okupacją. To bojownicy i bojowniczki z Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB) i Żydowskiego Związku Wojskowego (ŻZW) jako pierwsi podnieśli broń; zdając sobie sprawę, że jest to walka nierówna, skazana na śmierć. Powstanie to finalny, chwalebny rozdział w historii getta. Przez ponad dwa i pół roku jego funkcjonowania opór zbrojny (kamf – w języku jidysz) nie był możliwy, co wcale nie znaczy, że nie próbowano opierać się w inny, możliwy wówczas sposób. Członkowie tajnej Grupy „Oneg Szabat” dokumentowali gettową rzeczywistość, zbierali wiadomości i relacje z różnych miejsc, starali się zaalarmować świat o Zagładzie. W getcie działały przedwojenne partie i organizacje polityczne, wydawano konspiracyjną prasę, organizowano ruch oporu. Religijni Żydzi kontynuowali zwyczaje związane z ich wiarą, pomimo zakazów i zagrożeń. Artyści kontynuowali swą twórczość w akcie niezgody na dehumanizacje. Działał czarny rynek i szmugiel. Szeroką paletę takich i pozostałych postaw, niebędących walką zbrojną, można scharakteryzować jako opór cywilny – amidę czyli „przeciwstawianie się” (jidysz).

 
Żydowskie Stare Miasto i okolice

Stare Miasto i okolice to obszar ściśle związany z obecnością żydowskich mieszkańców stolicy. To właśnie tutaj – w obrębie dzisiejszych ulic Wąski Dunaj, Piekarskiej i Rycerskiej (dawniej Żydowskiej) – odnotowano najdawniejsze ślady obecności warszawskich Żydów, sięgające początków XV w. Przed 1527 r. skupiało się tu centrum ich życia, które przeniosło się później do tzw. Dzielnicy Północnej, niemniej Stare Miasto pozostało istotnym miejscem i punktem odniesienia – utrwalonym m.in. w piosence Władysława Szpilmana, opowiadaniu Altera Kacyzne czy szkicach Izaaka Celnikiera. Wśród wielu przystanków, przez które wiedzie trasa spaceru, znajdzie się m.in. Podwale – miejsce najwcześniejszego osadnictwa żydowskiego w Warszawie, pierwszej synagogi i łaźni rytualnej; kamienica Johna przy Placu Zamkowym z tablicą upamiętniającą Michała Landego – żydowskiego młodzieńca poległego do kuli podczas wspólnej polsko-żydowskiej demonstracji przeciw caratowi 8 kwietnia 1861 r.; upamiętnienie getta ławkowego na Uniwersytecie Warszawskim i kawiarni „Pod Picadorem”, gdzie spotykali się członkowie grupy literackiej „Skamander” (w tym Julian Tuwim, Antoni Słonimski i Zuzanna Ginczanka) czy Teatr Polski założony przez Arnolda Szyfmana i noszący jego imię (ostatni przystanek spaceru).

Spacer śladami kobiet grupy Oneg Szabat (w ramach Marszu Pamięci)

 Rachela Auerbach, Henryka Łazowertówna, Bluma Wasser, Gela Seksztajn, Gustawa Jarecka, Cecylia Słapakowa, Salomea Ostrowska – siedem członkiń grupy Oneg Szabat, które znamy z imienia i nazwiska. Ich wkład w tworzenie Podziemnego Archiwum Getta Warszawskiego był nieoceniony. W ramach spaceru przejdziemy po terenie dawnego getta ich śladami, a także śladami pozostałych kobiet wspominanych w Archiwum Ringelbluma – artystek, nauczycielek, więźniarek, łączniczek czy bojowniczek.

Ortodoksi kontra asymilatorzy: cmentarz żydowski na ul. Okopowej  (w ramach Festiwalu Singera)                                                                                                                              

Cmentarz żydowski na ul. Okopowej – w znacznym stopniu nienaruszony przez wojnę – pozostaje bezcennym świadectwem życia warszawskich Żydów od początku XIX w., gdy został założony, aż do dnia dzisiejszego. Zachowane nagrobki to unikatowe dziedzictwo materialne. Opowiadają również bogatą historię tej społeczności i jej różnorodność. Jednym z tego przejawów był podział na wiernych wielowiekowej tradycji i pielęgnujących własną osobność „ortodoksów” oraz zwolenników reform w duchu haskali („żydowskiego oświecenia”) i zbliżenia z nieżydowską większością „asymilatorów”. Podział ten jest odzwierciedlony choćby w wyglądzie i rozmieszczeniu nagrobków – od tradycyjnie wyglądających macew i oheli w najstarszej części nekropoli po wymyślnie ozdobione monumenty, niekoniecznie przestrzegające zakazu nieujawniania ludzkich postaci – czy w polityce kadrowej i działaniach zarządu cmentarza. Niejednokrotnie zdarzało się, iż przedstawiciele obu stronnictw, którzy za życia nie szczędzili sobie złośliwości, spoczywają obok siebie.                    

Śladami żydowskich żołnierzy i patriotów: cmentarz żydowski na ul. Okopowej

Żydzi zapisali bohaterską kartę w polskich powstaniach narodowych i dążeniach niepodległościowych od końca XVIII w., zasilili Legiony Dąbrowskiego i Piłsudskiego, popierali odrodzenie Polski w 1918 r., licznie stawili się na wezwanie do obrony Ojczyzny w 1920 r. i 1939 r., walczyli i ginęli w dwóch warszawskich powstaniach z 1943 r. i 1944 r., znaleźli się wśród ofiar w Katyniu. Liczne upamiętnienia żydowskich żołnierzy i patriotów można odnaleźć na cmentarzu żydowskim przy ul. Okopowej. Trasa spaceru uwzględnia  m.in. Mauzoleum Żydów Bojowników o Wolność Polski (nieukończone przed wrześniem 1939 r.), zbiorowych groby poległych podczas wojny obronnej we wrześniu 1939 r., powstania w getcie czy powstania warszawskiego, jak również nagrobki indywidualnych zasłużonych osób, takich jak rabini Dow Ber Meisels i Izaak Kramsztyk – zasłużeni dla zbliżenia polsko-żydowskiego w przeciw caratowi; Michał Landy – uczeń warszawskiej Szkoły Rabinów, zastrzelony podczas demonstracji patriotycznej na Placu Zamkowym 8 kwietnia 1861 r.; Izaak Rosen – bankier, powstaniec z 1830-1831 r.; Leon Goldsobel – lekarz, powstaniec 1863 r.; Marek Edelman – ostatni przywódca powstania w getcie, czy Michał Klepfisz – łącznik między Żydowską Organizacją Bojową (ŻOB) a polskim podziemiem, prawdopodobnie pierwsza ofiara walk po stronie ŻOB-u.