Wystawy

Żydowskie Muzeum w Berlinie, pomimo iż funkcjonowało zaledwie pięć lat, zgromadziło pokaźny zasób rzeźb, obrazów, grafik i judaików. Po pogromie listopadowym w Niemczech, tzw. „nocy kryształowej” instytucja została zlikwidowana, a jej liczne zbiory rozproszyły się po świecie lub całkowicie zaginęły. Z kolekcji ocalało jednak tzw. ikonograficzne archiwum – ponad cztery tysiące tekturowych plansz, na których umieszczono fotografie, ryciny i rysunki szeroko ilustrujące przedwojenną sztukę i kulturę żydowską. Po II wojnie światowej zbiór został odnaleziony w poniemieckim magazynie na Dolnym Śląsku. W wyniku przeprowadzonej akcji rewindykacyjnej znalazł się w posiadaniu Skarbu Państwa, a następnie został przekazany do Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie, gdzie jest przechowywany do dziś.  

Wystawa Obrazy tożsamości. Kolekcja przedwojennego Muzeum Żydowskiego w Berlinie po 75 latach od przekazania zbioru po raz pierwszy prezentuje ikonograficzne archiwum tej instytucji. Ekspozycja stanowi próbę przywrócenia pamięci o instytucji, której działalność została brutalnie przerwana, oraz o projekcie dokumentowania kultury żydowskiej, powstającym w przededniu jej zniszczenia. Ekspozycja stawia pytanie o rolę obrazów – fotografii, grafik i reprodukcji – w budowaniu i przekazywaniu wiedzy o historii oraz tożsamości społeczności żydowskiej.  

Narracja wystawy rozpoczyna się od historii powstania Żydowskiego Muzeum w Berlinie, jego twórców oraz kontekstu społecznego i politycznego, w którym instytucja funkcjonowała. Muzeum zostało otwarte 24 stycznia 1933 roku – zaledwie tydzień przed przejęciem władzy przez narodowych socjalistów – i było miejscem prezentowania sztuki oraz dziedzictwa kultury żydowskiej w Niemczech. Opowiada o losach kolekcji w czasie wojny: ewakuacji zbiorów na Dolny Śląsk przez RSHA, ich powojennym odnalezieniu przez stronę polską oraz późniejszemu przekazaniu do Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie. 

Centralną część wystawy stanowi prezentacja ikonograficznego archiwum jako narzędzia porządkowania wiedzy o historii i kulturze Żydów. Zestawienia obrazów, postaci i wydarzeń tworzą szczególną wizualną narrację o żydowskiej wspólnocie. Zbiór obejmuje materiały dokumentujące historię Żydów od epok dawnych aż po lata trzydzieste XX wieku. Celem zbioru było stworzenie wizualnego kompendium wiedzy o historii i kulturze Żydów oraz o ich wkładzie w rozwój kultury europejskiej, w szczególności niemieckiej. Każdą z plansz można traktować jako wizualne świadectwo przedwojennego życia społeczności, które istniało przed Zagładą. 

Niezwykłość archiwum polega na ogromnym zakresie i różnorodności zgromadzonych materiałów. Plansze zawierają fotografie dzieł sztuki, reprodukcje grafik i rysunków, a także wycinki prasowe, zaproszenia czy materiały przesyłane do muzeum przez prywatne osoby i instytucje. Część z nich dokumentuje działalność samego muzeum, inne pochodzą z wielu różnych kontekstów i miejsc. Zestawione na kartach materiały tworzą szeroką wizualną mapę historii i kultury żydowskiej. Dzięki projektowi archiwum zachowały także unikatowe wizerunki dzieł i miejsc, które dziś już nie istnieją. 

Na wystawie zaprezentowane zostaną oryginalne plansze z ikonograficznego archiwum, negatywy i diapozytywy, a także dokumenty związane z działalnością Muzeum Żydowskiego w Berlinie. Ekspozycję uzupełniają wybrane dzieła sztuki powiązane z historią instytucji oraz materiały archiwalne dokumentujące losy kolekcji po jej zamknięciu w 1938 roku. Integralnym elementem projektu jest katalog wystawy zawierający artykuły oraz reprodukcje materiałów z kolekcji. 

Wystawa Obrazy tożsamości pozwala spojrzeć na przedwojenną kulturę żydowską nie tylko jako na utracone dziedzictwo, lecz także jako ważną część historii, która wciąż kształtuje nasze rozumienie przeszłości. 

Kuratorka: Marta Kapełuś, Dział Sztuki ŻIH