Wydawnictwo

Publikacja towarzyszy wystawie czasowej poświęconej przedwojennemu Muzeum Żydowskiemu w Berlinie – jego historii, zbiorom, a w szczególności archiwum ikonograficznemu. Ten niezwykły projekt miał dokumentować życie Żydów we wszystkich jego przejawach – stanowić wizualne dziedzictwo zgromadzone na tysiącach plansz.

Pierwsza część katalogu zawiera artykuły poświęcone historii berlińskiej gminy żydowskiej, powstawaniu i interpretacji zbiorów muzealnych, działalności instytucji oraz powojennym losom kolekcji.  

Druga część prezentuje uporządkowane tematycznie zbiory fotografii i rysunków. Obejmuje obiekty związane z muzeum – jego architekturą i ekspozycjami, galerię portretów, a także plansze opowiadające o życiu społecznym i kulturalnym. Znajdują się tu też zdjęcia i ryciny synagog, cmentarzy czy obiektów religijnych. Obszerną część stanowią reprodukcje dzieł malarzy i rzeźbiarzy.

Uroczyste otwarcie Muzeum Żydowskiego w Berlinie odbyło się 24 stycznia 1933 roku – zaledwie tydzień przed przejęciem władzy przez narodowych socjalistów w Niemczech. Zarówno muzeum, biblioteka, jak i pomieszczenia administracyjne gminy mieściły się na Oranienburger Straße, tuż koło Nowej Synagogi wzniesionej w 1866 roku – monumentalnej, bogato zdobionej budowli w stylu neomauretańskim, jednej z największych bożnic w Niemczech.

Mimo że pierwsze muzea żydowskie w Europie pojawiały się już od końca XIX wieku (podobne instytucje powstały również we Wrocławiu, Kassel, Hamburgu, Frankfurcie, a także w Pradze, Warszawie i Wiedniu), to na tle innych instytucji berlińskie muzeum wybijało się podejściem do sztuki nowoczesnej. Celem berlińskiej instytucji nie było wyłącznie zachowywanie i pielęgnowanie przeszłości, lecz także promowanie sztuki najnowszej. Swoim zainteresowaniem obejmowała nie tylko problematykę religijną i aspekty rytualne, ale również rzeźby i obrazy ówczesnych artystów. Muzeum stało się jednym z największych tego rodzaju w Europie. W gazetach żydowskich chwalono ogrom kolekcji, zwracając uwagę na jej różnorodność i szeroki przekrój czasowy, obejmujący wiele epok.

Muzeum stanowiło istotne centrum życia kulturalnego w Berlinie i zarazem azyl – miejsce spotkań i integracji tamtejszej społeczności żydowskiej. Oprócz ekspozycji w gmachu przy Oranienburger Straße organizowano koncerty i spotkania z artystami, m.in. spotkanie z malarką i graficzką Metą Cohen Hendel (1883–1970).

Działalność muzeum zakończyła się nagle. Po nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku Gestapo zajęło cały majątek instytucji. Tego samego wieczoru próbowano również spalić sąsiadującą z muzeum Nową Synagogę. Od 1939 roku Urząd Rzeszy do Spraw Genealogii (Reichssippenamt) wykorzystywał mieszczące się w budynku Generalne Archiwum Żydów Niemieckich oraz akta berlińskiej gminy żydowskiej do weryfikacji pochodzenia, a w rezultacie, by wydawać tzw. certyfikaty aryjskie bądź by odmawiać ich wystawienia. W 1940 roku Wehrmacht zamienił synagogę w magazyn. Następnie w budynku gminy Gestapo urządziło areszt i miejsce przesłuchań.

 - Fragment tekstu kuratorki Marty Kapełuś

Wystawa Obrazy tożsamości. Kolekcja przedwojennego Muzeum Żydowskiego w Berlinie

10 kwietnia 2026 – 30 listopada 2026