Aktualności

Fot. 4. Chajim ben Menachem Algazi, Bnej chajaj. Ortaköy: Jona ben Jaakow Aszkenazi, 1712. ŻIH sygn. H.3640.XVIII  

W zbiorach specjalnych Biblioteki ŻIH przechowywanych jest 60 starych druków hebrajskich wytłoczonych w Imperium Osmańskim. Wśród nich znajdują się książki wydane w dwóch głównych ośrodkach druku: Konstantynopolu (29 tytułów) i Salonikach (24 tytuły), a także Izmirze (Smyrnie) – ważnym ośrodku od połowy XVII wieku (5 tytułów). Ponadto jedna z trzech pozycji wytłoczonych we wsi Ortaköy pod Konstantynopolem oraz pierwsza i jedyna książka hebrajska wydana do końca XVIII wieku w Tunisie (1768). Warsztaty drukarskie działały krótko również w Adrianopolu (1553-1555), Safedzie (1577-1587), Kairze (1557), Damaszku (1603), ale nie posiadamy tytułów pochodzących z tych oficyn. Kolekcja druków osmańskich ŻIH wielkością ustępuje jedynie zbiorom judaików Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie, które utworzono w oparciu o część zasobów przejętych z Pruskiej Biblioteki Państwowej w Berlinie. Znajduje się tam ponad 300 tytułów wytłoczonych w różnych ośrodkach druku w Imperium Osmańskim. 

Żydzi uciekający z Półwyspu Iberyjskiego przed prześladowaniami po wygnaniu z Hiszpanii w 1492 roku i kilka lat później z Portugalii, znaleźli bezpieczną przystań w Imperium Osmańskim. Do roku 1550 w Konstantynopolu (Stambule) i Salonikach liczba ludności żydowskiej przekraczała 20 tysięcy. Wśród wygnańców znalazły się osoby zaznajomione ze sztuką powielania tekstu złożonego ruchomymi czcionkami. Drukarstwo znane było w Europie od połowy XV wieku. Żydzi już ok. 1470 roku zaczęli wydawać swoje księgi w języku hebrajskim, najpierw we Włoszech, a wkrótce potem w Hiszpanii i Portugalii. Zupełnie inna sytuacja miała miejsce na terenach muzułmańskich. Wprawdzie badania w archiwach osmańskich nie ujawniły żadnego dokumentu, który wyraźnie zakazywałby druku, jednak istnieją przekazy mówiące o dekrecie sułtana z 1485 roku zabraniającym druku czcionką arabską. Przypuszczalnym celem było zabezpieczenie treści islamskich ksiąg religijnych przed modyfikacją w procesie powielania. Oficjalnie druk czcionką arabską w Imperium Osmańskim został wprowadzony dopiero w XVIII wieku, w roku 1727. Zezwolenie dotyczyło jednak tylko książek świeckich. Ostatecznie to żydzi, a nie muzułmanie, założyli pierwszą oficynę. Spod prasy drukarskiej tłoczącej czcionką hebrajską, uruchomionej w Konstantynopolu (hebr. Kuszta lub Kusztandina) w 1493 roku przez Sefardyjczyków – braci Dawida i Szmuela ibn Nachmias – jako pierwszy wyszedł kodeks halachiczny Jaakowa ben Aszera Arbaa turim. Od końca XV wieku aż do początku XVIII stulecia żydzi pozostawali głównymi użytkownikami oficyn drukarskich i drukowanych tam tekstów w całym Imperium. Ich śladem podążyły inne mniejszości: Ormianie – drukujący w Imperium od 1567, a potem Grecy – od 1627 roku. 

Najstarszym drukiem osmańskim w ŻIH jest pierwodruk responsów jednego z największych autorytetów halachicznych swoich czasów, Szlomo ben Awrahama Hakohena (1520-1602). Posiadamy część trzecią, wydaną w Salonikach bez karty tytułowej i bez podania drukarni, w 1594 roku – a więc za życia autora (il. 1). Zgodnie z informacją zamieszczoną na pierwszej karcie, druk rozpoczął się 26 dnia miesiąca elul w roku 5354, czyli 11 września 1594 wg kalendarza gregoriańskiego. Jednak w środku książki pojawia się również data późniejsza. Część pierwsza ukazała się również w Salonikach (1586), a druga w Wenecji (1592). Dzieło to stanowi cenne źródło wiedzy o życiu i praktykach prawnych społeczności żydowskich zamieszkujących w tamtym okresie w basenie Morza Śródziemnego. 

Na egzemplarzu ŻIH znajdują się pieczątki Biblioteki Jesziwy Mędrców Lublina oraz osobna pieczątka jej założyciela Meira Szapiro, z czasów, kiedy był przewodniczącym sądu rabinicznego i przełożonym jesziwy w Piotrkowie. Wynika z tego, iż książka, pochodząca z prywatnych zbiorów Meira Szapiry została przekazana do biblioteki Jesziwy Lubelskiej. 

Fot. 1. Szlomo ben Awraham haKohen, Szeelot u-tszuwot, cz. 3. Saloniki, [s. n.], 1594. ŻIH sygn. H.3270.XVI. 

 W XVII wieku ukazały się responsa Sefer szeelot u-tszuwot wielkiego talmudysty Josefa Trani (1568-1639). Część pierwsza, wydana w Konstantynopolu w roku 1642, znajdująca się w zbiorach ŻIH (il. 2), zawiera 152 responsa wraz z indeksem ogólnym. Część druga i trzecia (ŻIH sygn. H.3282.XVII) wytłoczona została w oficynie A. Bragadiniego w Wenecji w 1645 roku. Całość ukazała się w Fürth w 1768 roku (cz.1: ŻIH sygn. H.3408.XVIII (adl.) oraz H.3410.CXVIII (adl.); cz. 2: ŻIH sygn. H.3407.XVIII (adl.) oraz H.3409.XVIII (adl.)).  

Fot. 2. Josef ben Mosze Trani, Sefer szeelot u-tszuwot, cz. 1. Konstantynopol: Szlomo Franco przez swojego syna Awrahama Franco i zięcia Jaakowa Gabaja, 1642. Karta tytułowa z widoczną pieczątką cenzury ksiąg żydowskich. ŻIH sygn. H.3301.XVII.  

Kontakty z sefardyjskimi gminami w Imperium Osmańskim utrzymywali także Aszkenazyjczycy. Dla pierwszego drukarza żydowskiego działającego na ziemiach polskich Szmuela Halicza, Imperium Osmańskie było bezpiecznym miejscem powrotu do judaizmu. Szmuel – jeden z trzech braci Haliczów, którzy uruchomili pierwszą żydowską oficynę drukarską w Krakowie w 1534 roku – po fiasku projektu drukowania dla żydów w języku jidysz, konwersji na chrześcijaństwo w 1537 i zamknięciu drukarni, przeniósł się wraz z rodziną do Konstantynopola. Tam powrócił zarówno do religii przodków jak i do wydawania hebrajskich książek. Konstantynopol stał się bowiem centrum drukarstwa żydowskiego w Imperium Osmańskim.  W 1551 r. Halicz wytłoczył Pięcioksiąg – jest to jedna z trzech znanych pozycji jakie wydał w tym mieście (ostatnia w 1553 roku). 

Kolejnym typografem żydowskim, który wyjechał z Polski do Konstantynopola był Eliezer ben Icchak. Od roku 1557, kiedy wytłoczył w Lublinie pierwszy Pięcioksiąg po hebrajsku wydany drukiem na terenach polskich, pracował w lubelskiej drukarni założonej dziesięć lat wcześniej przez Chajima ben Dawida Szachora. W sumie przebywał w Lublinie 17 lat, do roku 1574. Wydał kilkanaście druków, w tym kilka tomów Talmudu babilońskiego. Następnie wraz ze swoim synem Icchakiem zdecydował się opuścić Rzeczpospolitą zabierając ze sobą część materiału typograficznego, w tym czcionki oraz ozdobne drzeworyty, m. in. przedstawiający Świątynię Jerozolimską. Drzeworyt ten przez pewien czas pełnił funkcję sygnetu lubelskiej oficyny. Od 1575 roku Eliezer drukował w Konstantynopolu, gdzie przyjął przydomek Aszkenazi – w ten sposób, przebywając w środowisku sefardyjskim, podkreślił swoje pochodzenie. Kolejnym miejscem jego pracy stało się Safed. W 1577 założył tam pierwszą oficynę drukarską w Palestynie i pierwszą jaka kiedykolwiek działała na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego. Po krótkim ponownym pobycie w Konstantynopolu wrócił do Safedu, gdzie nie musiał obawiać się konkurencji innych warsztatów drukarskich. W roku 1587 wydał swoją ostatnią książkę. Zmarł wkrótce potem prawdopodobnie z powodu zarazy.   

Szczególnie istotną rolę w historii typografii hebrajskiej w Imperium Osmańskim odegrał urodzony w Załoźcach (70 km od Lwowa) Jona ben Jaakow Aszkenazi (zm. 1745). Ożywił drukarstwo żydowskie w Konstantynopolu, które od około dwóch dekad przechodziło kryzys. W ciągu 35 lat, w latach 1710-1745, wytłoczył 125 tytułów w Konstantynopolu i Izmirze. Jego działalność dobrze dokumentują książki z kolekcji ŻIH: posiadamy 22 druki z Konstantynopola i 2 z Izmiru. Ponadto 7 książek wydanych przez jego potomków: synów Reuwena i Nisima (z lat 1749-1768) oraz wnuka Szmuela ben Nisima Aszkenaziego (z roku 1770).  

Przez pierwsze dwa lata (1710-1712) Jona Aszkenazi współpracował z innym polskim emigrantem, Naftalim ben Azrielem z Wilna. Biblioteka ŻIH przechowuje jedną pozycję z tego okresu (fot. 3). Jest to pierwodruk, część trzecia (Jore dea) dzieła halachicznego Chajima ben Israela Benveniste (1603-1673) Kneset ha-gdola z 1711 roku. Jako drukarze podpisani są Naftali ben Azriel z Wilna i Jona ben Jaakow z Załoźców w okręgu lwowskim (mi-Zalozic aszer be-galil Lwow). Całość została wydana w 6 tomach w latach 1658-1734. Na egzemplarzu ŻIH znajdują się pieczątki Biblioteki Jesziwy Mędrców Lublina oraz pieczątka jej założyciela Meira Szapiro.  

Fot. 3. Chajim ben Israel Benveniste (1603-1673) Kneset ha-gdola. Chelek 3. Konstantynopol: Naftali ben Ezriel z Wilna; Jona ben Jaakow [Aszkenazi], 1711. ŻIH sygn. H.3370.XVIII 

 Jona ben Jaakow Aszkenazi z powodu pożaru w Konstantynopolu został zmuszony opuścić miasto. Pracę kontynuował w pobliskiej wiosce Ortaköy. W latach 1712-1719 ukazały się tam 3 tytuły. W zbiorach specjalnych ŻIH znajduje się książka wydana jako pierwsza (Fot. 4). Jest to pierwodruk komentarza Bnej chajaj Chajima ben Menachema Algaziego do kodeksu halachicznego Jaakowa ben Aszera Arbaa turim. Na karcie tytułowej drukarz użył drzeworytów, które pojawiają się później na innych jego drukach tłoczonych w Konstantynopolu w 1713 roku (ŻIH: H.3119.XVIII) oraz 1718 (ŻIH: H.3376.XVIII (adl.). Na egzemplarzu ze zbiorów ŻIH widnieją odręczne wpisy oraz pieczątka bejt ha-midraszu z Krakowa.  

Fot. 4. Chajim ben Menachem Algazi, Bnej chajaj. Ortaköy: Jona ben Jaakow Aszkenazi, 1712. ŻIH sygn. H.3640.XVIII  

Aż do początku XX wieku głównym językiem społeczności żydowskich w Imperium Osmańskim był ladino czyli judeo-hiszpański, powszechnie używany zarówno w piśmie, jak i w mowie. Był głównym językiem Sefardyjczyków wygnanych z Półwyspu Iberyjskiego. Historycznie do zapisu stosowano alfabet hebrajski (czasami także grecki i cyrylicę), jednak współcześnie notowany jest alfabetem łacińskim. W XVI wieku w oficynach osmańskich wydrukowano tylko 20 tytułów w ladino; aż do wieku XVIII językiem druku pozostawał głównie hebrajski. W kolekcji starych druków ŻIH zidentyfikowano tylko jeden zbiór modlitw zawierający tekst częściowo w ladino, ale wydany we Włoszech (Livorno 1793) (sygn. H.1097.XVIII). 

Wszystkie stare druki ze zbiorów ŻIH wytłoczone w krajach islamskich otrzymały już swój opis bibliograficzny w katalogu Biblioteki dostępnym online. Obecnie trwają prace nad przygotowaniem bardziej szczegółowego omówienia, przeznaczonego do publikacji w Kwartalniku Historii Żydów. Opracowanie takie mogłoby stanowić pierwszy etap przygotowań do wystawy, prezentującej kolejną część zbiorów specjalnych Instytutu.

 ***

Wybrana bibliografia: 

-Kemal Beydilli, The Printing Presses of Istanbul (1453-1839), “History of Istabul” vol 8 (2020) https://istanbultarihi.ist/668-the-printing-presses-of-istanbul-1453-1839  

-Yaron ben Na’eh, Hebrew Printing Houses in the Ottoman Empire w: Jewish Journalism and Printing Houses in the Ottoman Empire and Modern Turkey, Nassi, G. (ed.), Istanbul 2010   

-Ioana Fedorov, Arabic Printing for the Christians in Ottoman Lands: The East-European Connection, Berlin 2023 

-Taisiya Leber, Dealing with Printing in Sixteenth-Century Constantinople, w: Byzantium in the Sixteenth Century: Constantinople and its Afterlife. Topography, Institutions, Reception, Melvani, Nicholas (Hrsg.), Heidelberg 2025 

-Rachel Simon, The Contribution of Hebrew Printing Houses and Printers in Istanbul to Ladino Culture and Scholarship, “Judaica Librarianship” 16/17 (2011) 

-Mark Titleman, Mobility, Change, and A Shared History:The Ottoman Jewish Printing Press in Istanbul Alongside Turkish-Muslim Print, “Journal of Judaic and Islamic Studies” 10 (2024)