Aktualności

Na zdjęciu Emanuel Ringelblum, zbiory ŻIH

Dziesięć metalowych skrzynek, w których członkowie Oneg Szabat ukryli dokumenty, przetrwało w ziemi blisko cztery lata. Wydobyte materiały stały się jednym z najważniejszych świadectw historii warszawskich Żydów i Zagłady. Dziś Archiwum Ringelbluma jest przechowywane w Żydowskim Instytucie Historycznym i od 1999 roku znajduje się na liście UNESCO „Pamięć świata”.  

W 2026 roku Żydowski Instytut Historyczny zaprasza do wspólnego upamiętnienia 80. rocznicy odnalezienia pierwszej części Archiwum Ringelbluma. Rocznicowe obchody będą okazją nie tylko do przypomnienia historii tego niezwykłego zbioru, ale także do spojrzenia na niego z różnych perspektyw: poprzez zachowane dokumenty i ich materialność, historię powojennych poszukiwań, współczesne badania oraz osobiste spotkania ze świadectwami Oneg Szabat.  

Centralnym punktem obchodów będzie uroczystość w miejscu odnalezienia pierwszej części Archiwum, przy dzisiejszej ul. Nowolipki 28/30, którego szczególnym momentem będzie odczytanie testamentów członków Oneg Szabat. Uroczystość dopełni koncert Alberta Woelke, który na akordeonie wykona De Profundis Sofii Gubaiduliny z 1978 roku oraz Arię Mieczysława Wajnberga z 1942 roku.  

W ramach obchodów odbędzie się również czytanie performatywne poświęcone pamięci Archiwum Ringelbluma, zaplanowane na 13 września. Scenariusz przygotuje Karolina Kirsz, a zaproszone aktorki i aktorzy przeczytają fragmenty dokumentów zgromadzonych w Archiwum oraz materiały związane z powojennymi poszukiwaniami ukrytych zbiorów. Zestawienie świadectw powstałych w czasie Zagłady z dokumentami dotyczącymi odnajdywania Archiwum pozwoli przyjrzeć się jego historii jako opowieści o dokumentowaniu, ukrywaniu, poszukiwaniu i ocalaniu pamięci. 

W siedzibie ŻIH będzie można zobaczyć także miniwystawę poświęconą materialności Archiwum Ringelbluma. Zwróci ona uwagę na fizyczny wymiar zbioru — papier, zapis, ślady przechowywania i uszkodzenia. To właśnie materialna postać Archiwum przypomina, że mamy do czynienia nie tylko z treścią historycznych świadectw, lecz także z przedmiotami, które przetrwały wojnę.   

W ramach obchodów odbędzie się również sesja naukowa „Czym jest dla nas Archiwum Ringelbluma”. Spotkanie będzie przestrzenią do refleksji nad znaczeniem Archiwum z perspektywy współczesnych badań historycznych, pamięci i i dziedzictwa. Spojrzymy na zbiór nie tylko jako źródło wiedzy o Zagładzie, lecz także jako dzieło stworzone z myślą o przyszłości — świadectwo pracy Oneg Szabat, które po 80 latach wciąż generuje nowe pytania i interpretacje.  

Dopełnieniem programu będą specjalne oprowadzania po wystawie stałej „Czego nie mogliśmy wykrzyczeć światu”, poświęconej działalności Oneg Szabat i historii Archiwum Ringelbluma. W dniach 14–16 września po wystawie oprowadzą dr Eleonora Bergman, Beata Chomątowska i dr Sylwia Chutnik.  

24 września odbędzie się również pokaz filmu „Kto napisze naszą historię” w reżyserii Roberty Grossman. Ten polsko-amerykański fabularyzowany dokument opowiada o Emanuelu Ringelblumie i grupie Oneg Szabat oraz o powstaniu Podziemnego Archiwum Getta Warszawskiego. Film łączy materiały archiwalne, wywiady i sceny fabularyzowane, przywołując zarówno historię konspiracyjnej pracy nad dokumentowaniem życia w getcie, jak i wysiłek włożony w ocalenie świadectw dla przyszłych pokoleń. Pokaz będzie kolejną okazją do spojrzenia na Archiwum Ringelbluma - tym razem poprzez język filmu - i przypomnienia historii ludzi, którzy podjęli ryzyko, by zachować własną opowieść o świecie niszczonym przez Zagładę. 

Obchody 80. rocznicy będą okazją do spotkania z Archiwum w wielu jego wymiarach: jako zbiorem dokumentów, materialnym świadectwem przeszłości, przedmiotem badań i troski konserwatorskiej, a przede wszystkim — jako głosem ludzi, którzy w czasie Zagłady zdecydowali się dokumentować rzeczywistość, w której żyli.  

Ich praca miała ocalić pamięć. Osiemdziesiąt lat po odnalezieniu pierwszej części Archiwum chcemy tę pamięć nie tylko zachować, ale także na nowo odczytywać i przekazywać kolejnym pokoleniom.