Wydawnictwo

Zasadniczą część książki stanowią wspomnienia Róży Bauminger z obozu pracy przymusowej zorganizowanego w dawnej Państwowej Fabryce Amunicji w Skarżysku-Kamiennej, przejętej w czasie wojny przez Hasag (Hugo Schneider Aktiengesellschaft). Obejmują one okres ośmiu miesięcy między drugą połową listopada 1943 a lipcem 1944 r. Wspomnienia otwiera opis pierwszych chwil w obozie: sugestywny obraz pochodu udręczonych, bezradnych kobiet, targanych niepewnością i lękiem, zrozpaczonych, początkowo zrezygnowanych i oswojonych z myślą o śmierci, a po dotarciu do baraków stopniowo odzyskujących nadzieję na możliwość przetrwania. Oczami tych kobiet i ich współtowarzyszy niewoli, zmuszonych do pracy „na werku C”, przy produkcji materiałów wybuchowych, z użyciem tytułowych pikryny i trotylu, patrzymy na Hasag. Lektura kolejnych dziewięciu rozdziałów dostarcza wiedzy o obozowej rzeczywistości i jej doświadczaniu w rozmaitych odsłonach.

Pisząc o Hasagu, Bauminger oparła się nie tylko na własnej pamięci, odwoływała się także do relacji współwięźniów, ale tylko tych, które sama zebrała dla Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej. Ich fragmenty, niekiedy bardzo obszerne, wplotła we wspomnienia na zasadzie cytatów, tworząc wrażenie wielogłosu. Poddawała je przy tym obróbce redakcyjnej, a ingerencje wprowadzone przez Bauminger nie ograniczały się do korekty jedynie stylistycznej, czasem miewały też charakter cenzuralny. „Mimo skromności, która posuwa się do niespotykanego we wspomnieniach obozowych stopnia bezosobowości, i właśnie dlatego, książka ma w sobie siłę prawdy” – pisał Józef Sieradzki w przedmowie do pierwszego wydania Przy pikrynie i trotylu. Prawdy o obozie, a także o społecznym usytuowaniu autorki, jego uwikłaniach i wynikających stąd ograniczeniach tego, w jaki sposób mogła ona tam i wtedy zostać zaświadczona.

Ewa Koźmińska-Frejlak

Róża (Rozalia Frymet) Bauminger urodziła się w roku 1897 (1902 w dokumentach powojennych) w Krakowie jako czwarte, przedostatnie, dziecko Salomona i Rebeki (Ryfki) z domu Korall. Wzrastała w rodzinie mocno osadzonej w tradycji żydowskiej, jednocześnie jej rodzicom zależało na wykształceniu dzieci i ich sprawnym funkcjonowaniu w obrębie polskiej kultury. W latach 1918–1925 studiowała na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Po zakończeniu studiów (nie wiadomo, czy zwieńczonych magisterium) podjęła pracę nauczycielską w szkole lub szkołach typu gimnazjalnego. Bezpośrednio przed wybuchem wojny pracowała w Wilnie, skąd w połowie sierpnia 1939 r. przyjechała do Krakowa i tam już pozostała, dzieląc los żydowskich krakowian pod okupacją niemiecką. Przeszła przez getto krakowskie, obozy w Płaszowie, Skarżysku-Kamiennej i Lipsku. W tym ostatnim pod koniec kwietnia 1945 r. doczekała wyzwolenia. Swoje życie zawodowe po powrocie, już na stałe, do Krakowa, Bauminger związała z instytucjami żydowskimi. W lipcu 1945 r. podjęła pracę w oddziale wojewódzkim Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej w Krakowie. Przepracowała w nim, a po jego przekształceniu w oddziale krakowskim Żydowskiego Instytutu Historycznego, ponad trzy lata. Była jedną z najbardziej zasłużonych protokolantek zeznań ocalałych i nieżydowskich świadków Zagłady. W połowie 1949 r. zatrudniła się w Żydowskim Towarzystwie Kultury, początkowo jako sekretarka, później – bibliotekarka. Po połączeniu Towarzystwa z Centralnym Komitetem Żydów w Polsce i utworzeniu Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce płynnie przeszła do TSKŻ, gdzie aż do emerytury pracowała jako bibliotekarka. Zmarła w 1988 r. w Krakowie.

Dofinansowano ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Autor: Róża Bauminger

Opracowanie: Eleonora Bergman, Helena Datner, Ewa Koźmińska-Frejlak

Przypisy: Marta Janczewska

Rok wydania: 2026

Seria: Wydanie Krytyczne Prac Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej

Język: polski

ISBN: 978-83-67872-41-6

Oprawa: miękka

Format: 150 x 210 mm

Liczba stron: 162