Wydarzenia

Przejęcie mienia żydowskiego, które odbyło się na masową skalę w czasie Zagłady i po jej zakończeniu, miało najrozleglejsze skutki ekonomiczne i społeczne w sztetlach Europy Środkowo-Wschodniej. W małych miasteczkach, gdzie odsetek żydowskiej ludności był wyższy niż w metropoliach, rabunek wojenny miał także bardziej intymny charakter. Reprezentanci wszystkich klas społecznych i grup wiekowych znaleźli się wśród beneficjentów tego przejęcia. W jego rezultacie, przedmioty żydowskie mogły znaleźć się niemal w każdym domostwie powojennych sztetli. To właśnie ten proces wywłaszczenia przypieczętował transformację sztetli w przestrzeń „pożydowską”. Proponowany wykład analizuje konsekwencje, jakie niosła ze sobą zarówno dla ofiar, jak i beneficjentów utrata/aneksja najbardziej osobistych przedmiotów, należących do gospodarstwa domowego i tych mających najbliższy kontakt z ciałem (np. ubrania, pościel, meble).

Bazując na badaniach historycznych i etnograficznych w 8 wybranych sztetlach Lubelszczyzny, Podlasia i Zachodniej Białorusi, dr hab. Magdalena Waligórska naświetla moment przejęcia żydowskiego mienia ruchomego podczas Holocaustu oraz proces cyrkulacji przedmiotów żydowskich w okresie powojennym. Wykład przedstawia tę najbardziej intymną grabież jako formę przemocy, powodującą „poczucie pogwałcenia” (Auslander 2005) ale i też bezpośrednio ograniczającą szanse na przeżycie. Na podstawie świadectw ocalałych, pamiętników (Żydów i nie-Żydów) a także zeznań w powojennych procesach, prowadząca śledzi odpowiedź emocjonalną ofiar, które są świadkami wywłaszczenia, lub rozpoznają swoje przedmioty osobiste w rękach nieżydowskich sąsiadów, a także strategie odzyskiwania mienia, powojenną rehabilitację poprzez akumulację, i rolę ocalonych reliktów w powojennych rodzinach ocalonych.

Z drugiej strony, dr hab. Magdalena Waligórska przedstawia konsekwencje tego masowego przewłaszczenia dla beneficjentów zamieszkujących powojenne sztetle. Na podstawie wywiadów typu oral history przeprowadzonych w 8 wybranych sztetlach, opisuje normy społeczne dotyczące kradzieży funkcjonujące w okresie okupacji, strategie absorbcji przejętych przedmiotów codziennego użytku, oraz sposób w jaki beneficjenci kreowali nowe tożsamości tych obiektów. Wreszcie, prezentuje platformę crowdsourcingową Przechowane.org oraz wstępne rezultaty tej kampanii

Dr hab. Magdalena Waligórska jest historyczką kultury. Uzyskała stopień doktora w dziedzinie historii i cywilizacji w Europejskim Instytucie Uniwersyteckim we Florencji (2009) oraz stopień doktora habilitowanego w zakresie historii nowożytnej na Uniwersytecie w Hamburgu (2021). Do jej zainteresowań badawczych należą: historia współczesna Polski i Białorusi, nacjonalizm i symbole narodowe, dziedzictwo żydowskie oraz relacje między społecznością żydowską a nieżydowską. Obecnie pracuje w Katedrze Etnologii Europejskiej Uniwersytetu Humboldtów w Berlinie, gdzie kieruje zespołem badawczym ERC PLUNDERED LIVES, zajmującym się analizą wywłaszczeń w czasie Holocaustu w Europie Środkowo-Wschodniej. Jest autorką książek: Klezmer’s Afterlife: An Ethnography of the Jewish Music Revival in Poland and Germany (Oxford University Press, 2013) oraz Cross Purposes: Catholicism and the Political Imagination in Poland (Cambridge University Press, 2023) – ta druga pozycja została uhonorowana nagrodą im. Bronisława Malinowskiego w dziedzinie nauk społecznych, przyznawaną przez Polski Instytut Naukowy w Ameryce (PIASA).

***

Seminarium organizowane jest w ramach EHRI-PL i dofinansowane ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego na zadanie „Działania bieżące Polskiego Węzła Krajowego EHRI-PL – konsorcjum EHRI-ERIC realizowane przez Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma [ŻIH] na lata 2025– 2027 wraz z partnerami krajowymi”.