Wydarzenia

Monumenty ze szkła, kryjówki odkryte, nomadyczne archiwa i upamiętnienia z soli. Praktyki pamięci i kontr-pomniki w upamiętnianiu Zagłady.

Wykład specjalny dr Natalii Romik

Termin i godzina: 15 listopada 2026 r, godz. 18:00-19:30

Miejsce:  Sala konferencyjna w Błękitnym Wieżowcu, Żydowski Instytut Historyczny, pl. Bankowy 2, Warszawa, wejście od strony: ul. Tłomackie 3/5, Warszawa

Język konferencji: angielski

Wykład poświęcony jest praktyce artystycznej, architektonicznej i badawczej Natalii Romik oraz poszukiwaniu nowych form upamiętniania Zagłady. Łącząc sztukę współczesną, architekturę, studia żydowskie, badania archiwalne i ochronę dziedzictwa, Romik rozwija praktykę „fantomowego upamiętniania”. Tworzy materialne i przestrzenne formy, dzięki którym nieistniejące budynki, wyparte historie i ukryte miejsca mogą ponownie stać się dostrzegalne, choć nie zostają odbudowane w tradycyjnym rozumieniu tego słowa.

Wykład przybliża tę praktykę poprzez projekty powstające na przestrzeni niemal dwóch dekad. Szklana bima w Chmielniku — przezroczysta rekonstrukcja centralnego elementu zniszczonej synagogi, wykonana w skali 1:1 — istnieje pomiędzy materialną obecnością a historyczną stratą. Upamiętnia społeczność żydowską, która stanowiła niegdyś większość mieszkańców Chmielnika. Nie stwarza jednak iluzji, że utracony świat sztetla można po prostu odbudować.

Nomadyczne Archiwum Sztetla nadaje archiwum postać mobilnej architektury o lustrzanej elewacji, podróżującej po dawnych sztetlach w Polsce i Ukrainie. Pamięć nie jest tu zamkniętym zbiorem instytucjonalnym. Archiwum zaprasza mieszkańców do udziału w badaniach — jako uczestników, świadków i współbadaczy, którzy wspólnie rozpoznają miejsca, fotografie, opowieści i pozostałości żydowskiego życia.

Romik opowie również o Kryjówkach. Architekturze przetrwania — wieloletnich badaniach nad prowizorycznymi schronieniami budowanymi i wykorzystywanymi przez Żydów podczas Zagłady. Usytuowane w piwnicach, na strychach, w kanałach, na cmentarzach, w dziuplach drzew i innych przestrzeniach dających niepewne schronienie, te kruche architektury podważają dominujące definicje dziedzictwa Zagłady. Ich rozpoznanie wymaga tworzenia interdyscyplinarnych koalicji badawczych, których skład i metody wynikają ze specyfiki danego miejsca. Łączą one badania archiwalne, archeologiczne, architektoniczne, dendrologiczne i speleologiczne z praktyką artystyczną.

Kolejnymi przykładami będą tymczasowe szklane pomniki Bez cienia, oznaczające miejsca bunkrów wykorzystywanych podczas powstania w getcie warszawskim oraz pomnik grupy Oneg Szabat. Jego przezroczysta bryła upamiętnia zbiorową pracę osób dokumentujących życie i zagładę warszawskiego getta. Wykład zamknie prezentacja projektu upamiętnienia w Wieliczce, łączącego szkło, kamień i wydobywaną na miejscu sól. Sól stopniowo się rozpuszcza, a jej uzupełnianie staje się zadaniem lokalnej społeczności. Upamiętnianie przybiera w ten sposób formę nieustającej praktyki obywatelskiej, zamiast zamykać się w ukończonym i niezmiennym obiekcie.

Prace te wpisują się w tradycję pomnika otwartego i kontr-pomnika. Służą nie tylko przedstawianiu przeszłości, lecz także wydobywaniu ukrytych pamięci, zmianie utrwalonych praktyk upamiętniania i budowaniu społecznych koalicji zdolnych podtrzymywać pamięć na przestrzeni lat. Praktyki podtrzymywania pamięci konfrontują się z kruchością materii i ulotnością społecznych konwencji. Pamięć musi być współtworzona i współdzielona, nieustannie odtwarzana. Jej trwanie zależy od ponawianych gestów uwagi i troski.

Dr Natalia Romik

Absolwentka politologii, praktyczka architektury, projektantka, artystka. W 2018 roku otrzymała tytuł doktora w Bartlett School of Architecture na University College London za rozprawę Post-żydowska architektura pamięci w byłych wschodnioeuropejskich sztetlach. Łączy badania akademickie z metodami sztuki współczesnej i architektury. Romik otrzymała liczne granty, w tym London Arts and Humanities Partnership, Gerda Henkel Stiftung. W latach 2007-2014 współpracowała ze studiem Nizio Design i była konsultantką m.in. projektu wystawy głównej Muzeum POLIN, współautorką rewitalizacji synagogi w Chmielniku. Romik jest członkinią kolektywu architektonicznego SENNA, odpowiedzialnego za projekty m.in. wystawy w Muzeum Żydów Górnośląskich w Gliwicach oraz wystawy stałej na Cmentarzu Żydowskim na Bródnie w Warszawie "Beit Almin - Wieczny Dom". W 2018 roku współkuratorowała wystawę Obcy w Domu. Wokół Marca 1968 (Muzeum Żydów Polskich POLIN). Członkini Stowarzyszenia Architektów Polskich i Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny. Autorka ksiażek i artytułów naukowych dla m.inn. Holocaust Studies, East European Jewish Affairs. Stypendystka (badania podoktorskie) Gerda Henkel Stiftung i Fondation pour la Mémoire de la Shoah w ramach projektu: Hideouts: the architectural analysis of the secret infrastructure of Jewish survival during the Second World War. W 2022 roku otrzymała nagrodę Dan David Prize. Obecnie stypendystka Yehudit and Yehuda Elkana Fellowship w Wissenschaftskolleg zu Berlin

____
Fotografia: Natalia Romik "Black beeswax candle - Cast of a brick fragment from the staircase of the former Bersohn and Bauman Children’s Hospital in Warsaw, "Artre in Memoria" 2026, Synagogue of Ostia Antica, foto: Kuba Szreder