Aktualności

Zgromadzonych gości – laureatów konkursu oraz najbliższych, którzy im towarzyszyli, a także promotorów i recenzentów nagrodzonych prac – przywitał dr Michał Trębacz, dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego. 

- To miejsce ma dla naszego konkursu znaczenie symboliczne. Instytut mieści się w dawnym gmachu Instytutu Nauk Judaistycznych, współtworzonym przez Majera Bałabana. Spotykamy się więc pod adresem, pod którym patron naszej nagrody kształcił kolejne pokolenia badaczy i badaczek. (…) Konkurs, którego dwunastą edycję dziś zamykamy, jest ważnym elementem misji Instytutu. Jego pomysł narodził się wśród naszych pracowników w momencie, gdy dzieje Żydów w Polsce przestawały być białą plamą i wracały na uniwersytety, gdy historia polskich Żydów stawała się częścią historii Polski. 

Przez te lata nagradzaliśmy prace osób, które później współtworzyły polskie studia żydowskie. Są wśród nich profesor Barbara Engelking, profesor Bożena Szaynok, profesor Eugenia Prokop-Janiec oraz profesor Michał Gałas. Zmieniła się też sama tematyka. Dziś to już nie tylko historia w ścisłym sensie, lecz także kultura, literatura i pamięć. (...)

Majer Bałaban nie przerwał pracy naukowej nawet w getcie warszawskim. Zmarł tam pod koniec 1942 roku. Jego seminarium zostało przerwane, ale pytania, które stawiali on i jego studenci, nie. Dziś wracają na Tłomackie w Państwa pracach – i zostaną tu, w tym samym gmachu co tamte przedwojenne maszynopisy – powiedział dr Michał Trębacz, Dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego. 

Głos zabrał także prof. Andrzej Żbikowski – Przewodniczący Konkursu im. Majera Bałabana:  

- Jesteśmy otwarci na szeroką problematykę i mnie się też wydaje, że te prace dosyć klasyczne, historyczne, biograficzne, wszystkie zostały wystarczająco uhonorowane. Będziemy też oczekiwać takich prac bardzo nowatorskich, wręcz takich, które ciężko sobie wyobrazić.   

Jury XI edycji Konkursu im. prof. Majera Bałabana na najlepsze prace magisterskie i doktorskie o Żydach i Izraelu przyznało następujące nagrody: 

W kategorii prac doktorskich przyznano dwie nagrody ex equo: 

dr Aleksandra Gluba, „Sprzedane. Polskie i żydowskie narracje o prostytucji kobiet z ziem polskich od początku XX wieku do roku 1939”  

Praca została napisana pod kierunkiem pani profesor Joanny Degler. 

Tematem rozprawy jest kobieca prostytucja i związany z nią proceder handlu ludźmi, czyli zjawiska stanowiące ważny problem społeczny, który pozostawił wyraźny ślad w literaturze europejskiej. Stał się on jednym z istotnych tematów dwóch literatur narodowych rozwijających się na terenie ziem polskich, czyli literatury polskiej oraz literatury jidysz. Jest to kwestia ważna także z powodu tego, że ziemie polskie stanowiły główne w skali światowej centrum rozwoju nowoczesnej literatury jidysz. Autorka trafnie wiąże rozwój prostytucji z industrializacją, uprzemysłowieniem i urbanizacją. Praca oparta została na bogatym materiale źródłowym, który Autorka umiejętnie dobrała i zanalizowała.  

dr Katarzyna Kwiatkowska-Moskalewicz, „Moim marzeniem jest budować Polskę socjalistyczną, wolną ojczyznę wolnych i szczęśliwych ludzi. Strasznie się jednak boję… Tożsamościowe i polityczne dylematy Żydów komunistów w Polsce 1918–1968 – studium podwójnej klęski”  

Praca została napisana pod kierunkiem pani profesor IS PAN Ireny Grudzińskiej-Gross i pana profesora UAM Grzegorza Skrukwy. 

W tej wybitnej pracy Autorka w sposób dojrzały i analityczny porusza temat ważny, rezonujący społecznie i doniosły kulturowo. Już sam wybór zakresu badań oznacza zderzenie z działającym wciąż żywo prześladowczym mitem żydokomuny i jest godny uznania. Rozprawa umieszcza opisywanych bohaterów na szerokim tle, pozwala zrozumieć szeroki kontekst społeczny, kulturowy, tożsamościowy i polityczny działań i wyborów przedstawionych aktorów. Praca należy do dziedziny historii społecznej i kulturowej, choć odnosi się (z sukcesem) również do sfery polityki. To rzadkość w polskim pisarstwie historycznym i należy ją traktować jako jeden ze zwiastunów nowego rozdziału historiografii społecznej i przejaw wzbogacenia jej tradycji. Na szczególne uznanie zasługuje aparat pojęciowy i struktura rozprawy. 

W kategorii prac magisterskich przyznano: 

Miejsce I: mgr Anna Darewska, „Zbieranie ducha narodu żydowskiego. Narodowy projekt etnograficzny autorów >Ba Ync Jid’n. Księgi Folkloru i Filolgii< (1923)  

Praca napisana pani doktor Moniki Polit. 

W swojej pracy autorka w sposób wnikliwy analizuje działania mające na celu konstruowanie nowoczesnej narodowej wspólnoty żydowskiej na fundamencie folkloru, podjęte w pierwszym dwudziestoleciu XX w., określone mianem narodowego projektu etnograficznego. Omawia teksty wyrażające poglądy i pragnienia folklorystów związanych z ideologią jidyszyzmu. Ukazuje, że przypadek narodu żydowskiego stanowił wielkie wyzwanie dla badaczy podejmujących kwestię narodową, podkreślających wyjątkowość wspólnoty żydowskiej, która zachowała poczucie więzi pomimo braku wspólnego terytorium i jednego języka. Dowodzi, że jidyszyści, idąc za przykładem folklorystów innych narodów europejskich, którzy w folklorze odkrywali ich istotę, postulowali systematyczne zbieranie, badanie i propagowanie żydowskiego folkloru. Pragnęli za sprawą badań nad folklorem umożliwić narodowi żydowskiemu dogonienie narodów „bardziej cywilizowanych” lub wręcz powołać do życia naród żydowski. 

Miejsce II: mgr Jakub Galas, „Talmudyczny Hogwart. Elementy fantastyczne w literaturze hebrajskiej na wybranych przykładach”  

Praca została napisana pod kierunkiem pani doktor Anny Piątek.  

Praca dotyczy izraelskiej literatury fantastycznej, a jej celem – jak pisze autor – jest próba scharakteryzowania gatunku fantastycznego w literaturze hebrajskiej na wybranych przykładach. Autor śledzi obecność motywów fantastycznych we współczesnej literaturze odwołujących się do klasycznych źródeł kultury żydowskiej. Pan Jakub Galas stwierdza, że źródła kultury żydowskiej, takie jak Biblia, Talmud i literatura chasydzka, obfitują w historie nadprzyrodzone, w których kluczową rolę odgrywa nadludzka siła; są w nich opowieści o cudach, aniołach i zwierzętach mówiących ludzkim głosem. Jest to praca odkrywcza, przedstawiająca w sposób wnikliwy i z polotem temat budzący dotąd niewielkie zainteresowanie badaczy. Praca została napisana pod kierunkiem pani doktor Anny Piątek. 

*** 

W 2025 roku ukazała się nakładem wydawnictwa ŻIH pierwsza publikacja z nowej serii Bałabana. Obejmuje ona prace nagrodzone w konkursie im. M Bałabana poświęcone dziejom i kulturze Żydów. Pierwszy tom autorstwa Moniki Biesagi Biblioteki żydowskie w Rzeczypospolitej. Z dziejów nowoczesnej kultury żydowskiej na ziemiach polskich szybko został dostrzeżony i doceniony przez krytyków. Książka została nominowana w trzech tegorocznych konkursach. 

____ 

O patronie konkursu  

Urodzony we Lwowie w 1877 roku Majer Bałaban jako pierwszy zastosował nowoczesne metody naukowe do badań nad dziejami polskich Żydów. Uważał, czemu dawał wyraz w swoich książkach i artykułach, że polska społeczność żydowska należała do najważniejszych i najbardziej twórczych w dziejach żydostwa na całym świecie.  

W czasie I wojny światowej służył jako rabin wojskowy w Lublinie. W okresie międzywojennym uczył, kierował Seminarium Rabinicznym w Warszawie, wykładał na Uniwersytecie Warszawskim i w Instytucie Nauk Judaistycznych, którego tradycje pielęgnuje do dziś mieszczący się w jego dawnym gmachu Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma. Nawet podczas okupacji niemieckiej, uwięziony w warszawskim getcie, Bałaban nie zaprzestał pracy naukowej. Zmarł na przełomie 1942 i 1943 roku.  

Konkurs im. Majera Bałabana  

Sam pomysł Konkursu narodził się w Żydowskim Instytucie Historycznym w czasie przełomu ustrojowego w Polsce.  Na początku lat 90. zaczęły powstawać prace badawcze, które podejmowały zagadnienia dziejów Żydów w Polsce. W różnych ośrodkach naukowych zaczęto organizować badania podejmujące tę tematykę, a ŻIH stał się miejscem, w którym prace te są przechowywane i udostępniane innym. Na przestrzeni lat tematyka przysyłanych prac się poszerzyła i zaczęła obejmować nie tylko historyczne, ale dotyczące również kultury żydowskiej i pamięci o wielowiekowej obecności Żydów w Europie Wschodniej.  

Od 2009 r. patronem konkursu jest Majer Bałaban, który jako pierwszy zastosował nowoczesne metody naukowe do badań nad dziejami polskich Żydów. Uważał, że polska społeczność żydowska należała do najważniejszych i najbardziej twórczych w dziejach żydostwa na całym świecie, czemu dawał dowód w swoich publikacjach. Jego prace o Żydach lwowskich, krakowskich i lubelskich stanowią po dziś dzień istotne kompendia wiedzy na ten temat. Podkreślał znaczenie badań historii polsko-żydowskiej – zarówno jako integralnej części powszechnych dziejów Żydów, jak i kluczowego składnika historii Polski. 

Zapoczątkowane przez niego badania są do dziś kontynuowane, czego przykładem są wyróżnione prace.

___

Fot. Grzegorz Kwolek / ŻIH