Międzynarodowa konferencja „Intimate Memory, Institutional Memory: Reframing Holocaust Commemorations” – relacja z wydarzenia

W dniach 15-17 listopada 2026 odbyła się konferencja „Intimate Memory, Institutional Memory: Reframing Holocaust Commemorations”.
--feEB6g.jpeg

W dniach 15–17 listopada 2026 r. Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma organizował międzynarodową konferencję „Intimate Memory, Institutional Memory: Reframing Holocaust Commemorations”. Konferencja była poświęcona relacjom pomiędzy osobistą i rodzinną pamięcią o Zagładzie a pamięcią kształtowaną przez państwa. 

Upamiętnienia Zagłady i innych zbrodni popełnionych podczas II wojny światowej zaczęły powstawać jeszcze przed 1945 r. Z biegiem lat zmieniały się zarówno ich formy, jak i rola, jaką miały pełnić. Jedne służyły przede wszystkim upamiętnieniu tragicznych wydarzeń i ich ofiar, inne zarazem budowały określoną narrację o przeszłości, a polityka nieraz wchodziła w konflikt z pamięcią i historią. W rezultacie powstało wiele różnorodnych form upamiętnienia, o których opowiedzą uczestnicy konferencji.  

Wykład inauguracyjny poświęcony praktykom pamięci i kontrpomnikom Zagłady wygłosiła Natalia Romik z Wissenschaftskolleg zu Berlin. Jednym z ikonicznych i najlepiej rozpoznawalnych upamiętnień Zagłady jest to zrealizowane według projektu Adama Haupta, Franciszka Duszeńki i Franciszka Strynkiewicza w byłym obozie zagłady Treblinka II. Sama konferencja była związana z przygotowywaną przez Żydowski Instytut Historyczny wystawą stałą w Muzeum Treblinka, której projekt został zaprezentowany na zakończenie obrad. 

*** 

Wykład poświęcony praktyce artystycznej, architektonicznej i badawczej Natalii Romik oraz poszukiwaniu nowych form upamiętniania Zagłady. Łącząc sztukę współczesną, architekturę, studia żydowskie, badania archiwalne i ochronę dziedzictwa, Romik rozwija praktykę „fantomowego upamiętniania”. Tworzy materialne i przestrzenne formy, dzięki którym nieistniejące budynki, wyparte historie i ukryte miejsca mogą ponownie stać się dostrzegalne, choć nie zostają odbudowane w tradycyjnym rozumieniu tego słowa. 

Wykład przybliżył tę praktykę poprzez projekty powstające na przestrzeni niemal dwóch dekad. Szklana bima w Chmielniku — przezroczysta rekonstrukcja centralnego elementu zniszczonej synagogi, wykonana w skali 1:1 — istnieje pomiędzy materialną obecnością a historyczną stratą. Upamiętnia społeczność żydowską, która stanowiła niegdyś większość mieszkańców Chmielnika. Nie stwarza jednak iluzji, że utracony świat sztetla można po prostu odbudować. 

Nomadyczne Archiwum Sztetla nadaje archiwum postać mobilnej architektury o lustrzanej elewacji, podróżującej po dawnych sztetlach w Polsce i Ukrainie. Pamięć nie jest tu zamkniętym zbiorem instytucjonalnym. Archiwum zaprasza mieszkańców do udziału w badaniach — jako uczestników, świadków i współbadaczy, którzy wspólnie rozpoznają miejsca, fotografie, opowieści i pozostałości żydowskiego życia. 

Romik opowiedziała również o Kryjówkach. Architekturze przetrwania — wieloletnich badaniach nad prowizorycznymi schronieniami budowanymi i wykorzystywanymi przez Żydów podczas Zagłady. Usytuowane w piwnicach, na strychach, w kanałach, na cmentarzach, w dziuplach drzew i innych przestrzeniach dających niepewne schronienie, te kruche architektury podważają dominujące definicje dziedzictwa Zagłady. Ich rozpoznanie wymaga tworzenia interdyscyplinarnych koalicji badawczych, których skład i metody wynikają ze specyfiki danego miejsca. Łączą one badania archiwalne, archeologiczne, architektoniczne, dendrologiczne i speleologiczne z praktyką artystyczną. 

Kolejnymi przykładami były tymczasowe szklane pomniki Bez cienia, oznaczające miejsca bunkrów wykorzystywanych podczas powstania w getcie warszawskim oraz pomnik grupy Oneg Szabat. Jego przezroczysta bryła upamiętnia zbiorową pracę osób dokumentujących życie i zagładę warszawskiego getta. Wykład zamknęła prezentacja projektu upamiętnienia w Wieliczce, łączącego szkło, kamień i wydobywaną na miejscu sól. Sól stopniowo się rozpuszcza, a jej uzupełnianie staje się zadaniem lokalnej społeczności. Upamiętnianie przybiera w ten sposób formę nieustającej praktyki obywatelskiej, zamiast zamykać się w ukończonym i niezmiennym obiekcie. 

Prace te wpisują się w tradycję pomnika otwartego i kontr-pomnika. Służą nie tylko przedstawianiu przeszłości, lecz także wydobywaniu ukrytych pamięci, zmianie utrwalonych praktyk upamiętniania i budowaniu społecznych koalicji zdolnych podtrzymywać pamięć na przestrzeni lat. Praktyki podtrzymywania pamięci konfrontują się z kruchością materii i ulotnością społecznych konwencji. Pamięć musi być współtworzona i współdzielona, nieustannie odtwarzana. Jej trwanie zależy od ponawianych gestów uwagi i troski. 

Dzień 1, 15 listopada  

Opening / Panel I. Grassroots and Local Commemorative Initiatives 

Chair: Haim Shaked, University of Miami 

Anna Berezin, Hebrew University of Jerusalem, Holocaust Commemoration by Townmates’ Communities: Between Local and Global 

Susanne Barth, University of Stockholm, Holocaust Commemoration by a Polish Grassroots Initiative: The Example of the Blechhammer-1944 Association 

Orit Stieglitz, Bardejov Jewish Preservation Committee, Holocaust Remembrance in Bardejov, Slovakia: Intersections of Restoration, Education, and Commemoration 
 
 

Panel II. Memory Politics: Local – National – Transnational 

Chair: Michał Trębacz, Jewish Historical Institute 

Anna Zadora, University of Strasbourg, Authoritarian Necro-Amnesia: When Institutional Memory Erases Intimate Holocaust Remembrance in Belarus 

Zofia Wóycicka, University of Łódź / German Historical Institute in Warsaw, A Beech Tree for the Righteous: On the Interplay between Local, National and Transnational Memory Politics 

Natalia Krzyżanowska, Örebro University, Remembering in a Country without Memory? Holocaust Commemoration in Sweden 

Keynote Lecture: 

Natalia Romik, Wissenschaftskolleg zu Berlin, Glass Monuments, Unveiled Hideouts, Nomadic Archives, and Commemorations Made of Salt: Memory Practices and Counter-Monuments in Holocaust Commemoration. 

  

Dzień 2, 16 listopada  

Panel III. Objects and Private Spaces as Carriers of Intimate Memory 

Chair: Zuzanna Schnepf- Kołacz, Jewish Historical Institute 

Magdalena Waligórska, Humboldt-Universität zu Berlin, Material Objects of Holocaust Dispossession as Vehicles of Intimate Memory within the Beneficiary Communities: Digital Crowdsourcing Platform Przechowane.org 

Maria Kaspina, Central Archives for the History of the Jewish People in Jerusalem, The Afterlife of Abandoned Things: Property, Loss, and Intimate Memory in Holocaust Survivor Testimonies 

Marta Duch-Dyngosz, Humboldt-Universität zu Berlin, Jewish Homes – Abandoned, Plundered, Expropriated and Re-inhabited – Agents of Memory of the Holocaust in Small Towns and Villages in Present-day Poland 

  

Panel IV. Remains, Mourning, Commemoration 

Chair: Natalia Romik, Wissenschaftskolleg zu Berlin, Glass Monuments 

Doron Bar, Schechter Institute of Jewish Studies, Martyrs’ Ashes and the Commemoration of the Holocaust in the Early Years of the State of Israel 

Tomasz Jankowski, Vilnius University, Between Ruined Memorials and Comprehensive Commemorations. Mass Graves in the public Space in Ukraine 

Maria Piekarska-Baronet, University of Warsaw, Between Institutional Logic and Private Grief: Remembering the Martyrs’ Forest 

  

Panel V. Monuments between Socialist Heritage and Globalization 

Chair: Magdalena Saryusz-Wolska, German Historical Institute in Warsaw 

Arkadi Zeltser, Yad Vashem, Contemporary Holocaust Monuments in Eastern Europe: Between Soviet Heritage and Globalization 

Eva Janáčová, Art History, Czech Academy of Sciences, Holocaust Monuments and Memorials in the Czech Republic 

Olga Ungar, Yad Vashem, Between Jewish Memory and Antifascist Commemoration: Visualizing the Holocaust in Yugoslavia 

  

Panel VI. Personal Quests, Art and Digital Memory 

Chair: Zuzanna Benesz- Goldfinger, Jewish Historical Institute 

Leslie Benitah, Independent scholar, When the Witnesses Are Gone: From Family Memory to Digital Memory in Holocaust Commemoration 

Marta Kapełuś, Jewish Historical Institute / Polish Academy of Sciences, Józef and Ernestyna Sandel and the Reconstruction of Jewish Artistic Memory in Postwar Poland 

  

Dzień 3, 17 listopada 

Panel VII. Jewish Cemeteries and Matzevot as Carriers of Memory 

Chair: Vladimir Levin, Hebrew University of Jerusalem 

Milda Jakulytė-Vasil, Vilnius University, From Jewish Cemeteries to Mass Murder Sites: Reused Tombstones and Holocaust Memorialization in Soviet Lithuania 

Samuel Holleran, University of Melbourne, The Holocaust on Hallowed Ground: Early Memorials in 'New World' Cemeteries 

Panel VIII. Between Intimate and Institutional Memory 

Chair: Samuel D. Gruber, International Survey of Jewish Monument 

Barry L. Stiefel, College of Charleston, Remembering Without Witnesses: Intimate Memory, Institutional Authority, and the Preservation of Holocaust Commemoration in the American South 

Rachel Lehr and Ruth Mandel, University of Colorado / UCL, Intimate and Global Memorialisation: Stolpersteine in Hungary Through an Anthropological Lens 

  

Maria Ferenc, Jewish Historical Institute, Presentation of the Upcoming Exhibition at the Treblinka Museum 

Jednym z ikonicznych i najlepiej rozpoznawalnych upamiętnień Zagłady jest to zrealizowane według projektu Adama Haupta, Franciszka Duszeńki i Franciszka Strynkiewicza w byłym obozie zagłady Treblinka II. Sama konferencja była związana z przygotowywaną przez Żydowski Instytut Historyczny wystawą stałą w Muzeum Treblinka, której projekt został zaprezentowany na zakończenie obrad przez Marię Ferenc. 

 

Komitet konferencyjny 

Haim Shaked (University of Miami) 
Vladimir Levin (Hebrew University of Jerusalem) 
Samuel D. Gruber (International Survey of Jewish Monuments) 
Michał Trębacz (Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma) 
Magdalena Saryusz-Wolska (Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie) 
DSCF8880.jpg [540.89 KB]DSCF8236.jpg [640.56 KB]DSCF8363.jpg [478.71 KB]DSCF9114.jpg [465.25 KB]

DSCF8880.jpg [540.89 KB]DSCF8579.jpg [432.21 KB]DSCF8696.jpg [456.78 KB]

 

 

Organizatorem konferencji jest Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma. 

ŻIH_logo_PL.jpg [70.46 KB]

We współpracy z: 

     DHI_LOGO_weiss.jpg [94.56 KB]aaa_logo_lion+HU.jpg [780.93 KB]Logo ISJM na białym tle.png [1.10 MB]UM-The Sue and Leonard Miller Center for Contemporary Judaic Studies -CMYK.jpg [1.04 MB]

 

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego 

 10.2022_logo_MKiDN.png [70.33 KB]