Aktualności

Wydarzenie pod hasłem Imprints of History („Ślady historii”) zostało zorganizowane w ramach współpracy Żydowskiego Instytutu Historycznego ze Stiftung Neue Synagoge Berlin – Centrum Judaicum, instytucją będącą duchowym spadkobiercą przedwojennego Muzeum Żydowskiego w Berlinie. To właśnie w tym miejscu, przy Oranienburger Straße, w 1933 roku otwarto muzeum, którego działalność brutalnie przerwały nazistowskie prześladowania. Zachowany fragment jego niezwykłej kolekcji ikonograficznej, przechowywany dziś w ŻIH, stał się punktem wyjścia do polsko-niemieckiego dialogu o pamięci i odpowiedzialności za dziedzictwo.

Warsztaty eksperckie poprzedziło wydarzenie otwarte dla publiczności, które odbyło się 6 września 2026 roku pod tytułem Imprints of History – Insights into Two Jewish Collections. Jego uczestnicy mieli okazję poznać historię przedwojennego Muzeum Żydowskiego w Berlinie i zwiedzić magazyny zbiorów Centrum Judaicum, na co dzień niedostępne dla zwiedzających. Spotkanie poświęcono losom rozproszonej kolekcji oraz znaczeniu zachowanych fotografii i negatywów jako świadectw utraconego dziedzictwa. Program obejmował również warsztat twórczy, podczas którego uczestnicy mogli eksperymentować z techniką cyjanotypii i fotografią otworkową, tworząc własne wizualne „ślady” nieistniejących już obiektów. Wydarzenie stanowiło okazję do wspólnej refleksji nad tym, co pozostaje po utraconych zbiorach i w jaki sposób można dziś przywracać pamięć o ich historii.

Część ekspercką 1 października otworzyła Dyrektor Centrum Judaicum, Pani Anja Siegemund, witając uczestników i zaproszonych gości. Do udziału w warsztatach zaproszono także badaczy i muzealników związanych z Instytutem Dubnowa w Lipsku, Muzeum Żydowskim w Berlinie, Berlinmuseum, Mitte Museum oraz muzeami dzielnic Spandau i Charlottenburg-Wilmersdorf.

Jednym z ważniejszych punktów programu była prezentacja Marty Kapełuś, kuratorki wystawy „Obrazy tożsamości”, zatytułowana A Surviving Fragment of Berlin’s Prewar Jewish Museum: A Collection Preserved in Poland („Ocalały fragment przedwojennego Muzeum Żydowskiego w Berlinie. Kolekcja zachowana w Polsce”). Badaczka przybliżyła historię i znaczenie archiwum ikonograficznego berlińskiego muzeum, którego zbiory po zamknięciu instytucji w 1938 roku uległy rozproszeniu, a ich znaczna część trafiła po wojnie na terytorium Polski. W 1951 roku blisko cztery tysiące kartonowych plansz z fotografiami, rycinami i innymi materiałami ikonograficznymi, wraz z ponad 1200 szklanymi negatywami, znalazło się w zbiorach ŻIH.

Badania Marty Kapełuś pokazują, że archiwum jest nie tylko dokumentacją żydowskiej kultury, sztuki i życia codziennego, lecz także świadectwem świadomych wyborów jego twórców – tego, co uznali za godne zachowania dla przyszłych pokoleń. Dziś fotografie nieistniejących synagog, zaginionych dzieł sztuki i przedmiotów kultu religijnego nabierają szczególnego znaczenia: niejednokrotnie pozostają jedynym śladem po bezpowrotnie utraconym dziedzictwie. Historia tej kolekcji stawia również pytania o rolę instytucji muzealnych w kształtowaniu pamięci zbiorowej, a także o to, jak współcześnie interpretować i udostępniać zbiory naznaczone doświadczeniem wojny i Zagłady.

W części eksperckiej głos zabrały również dr Magdalena Wójcik z ŻIH, prezentując materiały dotyczące przedwojennych społeczności żydowskich Berlina, Wrocławia i innych miast, zachowane w archiwach Instytutu, oraz dr Felicitas Heimann-Jelinek, historyczka sztuki i badaczka judaików, która podjęła problem badań proweniencyjnych, rozproszenia i rekonstrukcji historycznych kolekcji żydowskich.

Istotną częścią spotkania była także prezentacja rezultatów rezydencji artystycznej trojga współczesnych twórców: Hadass Gilboa, Joe Turpina i Matana Tala. Pracując z materiałami archiwalnymi i muzealnymi Centrum Judaicum i Żydowskiego Instytutu Historycznego, artyści poszukiwali nowych sposobów interpretacji nieobecności, utraty i fragmentaryczności historycznych zbiorów. Zaprezentowali koncepcje warsztatów adresowanych do studentów kierunków artystycznych i młodych twórców, w których praktyka artystyczna ma stać się narzędziem poznawania i reinterpretowania dziedzictwa.

Spotkanie zakończyła dyskusja o możliwościach łączenia badań muzealnych z praktyką artystyczną, wykorzystania technologii cyfrowych oraz rozwijania nowych form udostępniania zbiorów. Rozmawiano również o perspektywach dalszej współpracy ŻIH i Centrum Judaicum, w tym o wspólnych przedsięwzięciach badawczych i edukacyjnych.

***

Wydarzenia odbyły się w ramach współpracy Stiftung Neue Synagoge Berlin – Centrum Judaicum i Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma, dzięki wsparciu finansowemu Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej.

Koordynacja współpracy ze strony ŻIH: Zuzanna Benesz-Goldfinger

Koordynacja współpracy ze strony Centrum Judaicum: Quoi Röwer, Monika Keenan

Zdjęcia dzięki uprzejmości Centrum Judaicum