Raport „Likwidacja żydowskiej Warszawy”

Ostatni raport Oneg Szabat zachowany w kolekcji Podziemnego Archiwum Getta Warszawy to dokument z 15 listopada 1942 r. zatytułowany „Likwidacja żydowskiej Warszawy”. Dotyczył przebiegu wielkiej akcji wysiedleńczej z getta warszawskiego w dniach 22 lipca – 21 września 1942 r. oraz funkcjonowania obozu zagłady w Treblince.

Wide raport
Pierwsza strona raportu „Likwidacja żydowskiej Warszawy” dostępna na wystawie stałej „Czego nie mogliśmy wykrzyczeć światu”  /  źródło: Archiwum Ringelbluma, zdjęcie: Grzegorz Kwolek

W blaskach niezrównanej, złotej jesieni polskiej lśni i migoce warstwa śniegu. Śnieg ten to nic innego, jak tylko pierze i puch z pościeli żydowskiej, zostawionej wraz z całym dobytkiem – od szaf, kufrów, walizek pełnych bielizny i odzieży, aż do misek, garnków, talerzy i innych części gospodarstwa domowego przez 300 000 Żydów „ewakuowanych na Wschód”. Bezpańskie rzeczy – obrusy, palta, pierzyny, swetry, książki, kołyski, dokumenty, zdjęcia leżą w nieładzie w mieszkaniach, podwórzach, na placach nagromadzone w stosy, pokryte owym „śniegiem” z okresu uwielokrotnionego mordu niemieckiego na Żydach Warszawy – wyprutymi wnętrznościami pościeli żydowskiej. [1]

Tak rozpoczyna się słynny raport Oneg Szabat z 15 listopada 1942 r. o wielkiej akcji likwidacyjnej w getcie warszawskim, kiedy blisko 300 tysięcy Żydów warszawskich wywieziono i zamordowano w obozie zagłady w Treblince. Był to ostatni, czwarty i najobszerniejszy raport sporządzony przez członków grupy „Oneg Szabat”, przeznaczony dla władz polskiego podziemia i dla rządu polskiego w Londynie.

Emanuel Ringelblum i członkowie grupy Oneg Szabat od początku 1942 r. czynili starania, aby informacje o sytuacji Żydów w Polsce trafiły do światowej opinii publicznej. W połowie marca 1942 r. opracowali raport traktujący o polityce okupanta wobec narodu żydowskiego: Wypadki chełmińskie, w którym znalazły się wiadomości o zagładzie Żydów z miasteczek Kraju Warty oraz m.in. wstrząsająca relacja Szlamka Winera o przymusowej pracy grabarza w ośrodku zagłady w Chełmnie. Raport ten otrzymali przedstawiciele Armii Krajowej. W kolejnym, zatytułowanym Drugi etap (kwiecień 1942) alarmowali, że Niemcy przystąpili do całkowitej, bezpośredniej eksterminacji Żydów na ziemiach okupowanych (nieznaną drogą opracowanie przekazano do Londynu, jego kopia znajduje się dziś w archiwum Studium Polski Podziemnej). Raport z czerwca 1942 r. zatytułowany Gehenna Żydów polskich pod okupacją niemiecką jest obszernym, syntetycznym opisem niemieckiej polityki antyżydowskiej od początku wojny, popartym wieloma przykładami pochodzącymi z materiałów zebranych przez Oneg Szabat. W części dotyczącej okresu Zagłady raport zamieszcza zestawienie liczby ofiar egzekucji i deportacji w poszczególnych miasteczkach do czerwca 1942 r. Pojawia się w nim także informacja o obozie zagłady w Bełżcu. Do dziś zachowały się cztery egzemplarze tego raportu: trzy ocalały w tzw. pierwszej części Archiwum Ringelbluma, czwarty został przekazany latem 1942 r. polskim władzom podziemnym i obecnie jest przechowywany w aktach Delegatury Rządu na Kraj w Archiwum Akt Nowych. Jest prawdopodobne, że Gehenna Żydów polskich została wysłana także w lipcu 1942 r. do Londynu, ale nie ma potwierdzenia tej informacji w archiwach londyńskich.

Ostatni raport Oneg Szabat zachowany w kolekcji Podziemnego Archiwum Getta Warszawy to dokument z 15 listopada 1942 r. zatytułowany Likwidacja żydowskiej Warszawy. Dotyczył przebiegu wielkiej akcji wysiedleńczej z getta warszawskiego w dniach 22 lipca – 21 września 1942 r. oraz funkcjonowania obozu zagłady w Treblince.

W Archiwum Ringelbluma zachowały się materiały pokazujące tok pracy nad raportem: notatki statystyczne, zestawienia zmian liczby ludności getta – dzień w dzień w ciągu całej „akcji”; pisane w nieładzie ołówkiem listy zamordowanych inteligentów; niepełne szkice planów getta szczątkowego; wykazy firm niemieckich (szopów) zatrudniających Żydów. Tak samo jak przed „akcją” spisywano relacje (wśród nich zeznania uciekinierów z Treblinki), gromadzono dzienniki, ściągano obwieszczenia i oficjalne dokumenty. Materiał ten uporządkowano i sporządzono konspekt przyszłego opracowania.

Raport jest podzielony na cztery części: pierwsza i najbardziej szczegółowa dotyczy przebiegu „akcji wysiedleńczej” w getcie warszawskim od 22 lipca do 21 września 1942 r., druga funkcjonowania obozu zagłady w Treblince; w trzeciej scharakteryzowano codzienne życie w tzw. getcie szczątkowym po akcji, zaś czwarta zawiera skrótowy opis zagłady Żydów na prowincji.

Raport listopadowy nie jest wyłącznie opisem wydarzeń, choć zawiera szczegółową ich chronologię, przytacza dane statystyczne i treść dokumentów oficjalnych. Znajdziemy w nim również pogłębioną socjologiczną analizę działań Niemców i reakcji społeczności żydowskiej.

Raport kończy się wezwaniem skierowanym do Rządu Rzeczpospolitej Polskiej i Rządów Państw Sprzymierzonych:

Pozostałe jeszcze przy życiu żydostwo polskie domaga się od Rządu Rzeczypospolitej Polskiej i Rządów Państw Sprzymierzonych:
1. Natychmiastowego wysłania do Treblinki międzynarodowej komisji neutralnej celem zbadania i stwierdzenia prawdziwości podanych w raporcie faktów.
2. Natychmiastowego zastosowania kroków odwetowych wobec winnych tragedii Żydów polskich.
3. Natychmiastowego zastosowania kroków odwetowych wobec Niemców, zamieszkujących ziemie Państw Sprzymierzonych. [2]

---------------

Wszystkie raporty Oneg Szabat są dostępne w 11. tomie pełnej edycji Archiwum Ringelbluma Ludzie i prace „Oneg Szabat”.


Przypisy:

[1] Raport „Likwidacja żydowskiej Warszawy”, ARG, tom 11, s. 330.

[2] Ibidem, s. 375.


Projekt współfinansowany ze środków Taube Philantropies.

The project is generously supported by the Taube Philantropies.









Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem