Historia

Żydowski Instytut Historyczny jest rzadkim w Warszawie przykładem instytucji, która może się pochwalić swoim genius loci, “duchem miejsca”, ponieważ ma szczęście mieścić się w gmachu o własnych tradycjach historycznych.

Przed wojną gmach był siedzibą Głównej Biblioteki Judaistycznej oraz Instytutu Nauk Judaistycznych.  Ten ostatni, otwarty 19 lutego 1928 r., stał się pierwszym żydowskim ośrodkiem naukowym i edukacyjnym w Europie uwzględniającym obok nauk teologicznych także nauki świeckie. W nowoczesnej placówce kształcono rabinów, kaznodziejów, nauczycieli religii mojżeszowej w szkołach publicznych i prywatnych, ale także pracowników gmin i żydowskich organizacji publicznych.Gmach Głównej Biblioteki Judaistycznej zbudowano w sąsiedztwie Wielkiej Synagogi na Tłomackiem. Autorem projektu budynku Biblioteki, wzniesionego w latach 1928–1936, był Edward Zachariasz Eber. Budynek harmonijnie nawiązywał do bryły Wielkiej Synagogi, a powstały w ten sposób kompleks architektoniczny tworzył prawdziwą ozdobę stolicy. Projektantem powstałej w latach 1876–1878 synagogi był Leander Marconi.

W czasie wojny nasz budynek był jednym z centrów życia społecznego warszawskiego getta. Zbiory Biblioteki liczyły wówczas około 30 tys. tomów. W grudniu 1939 zostały wywiezione przez Niemców. Większość książek zaginęła bezpowrotnie. Po utworzeniu getta warszawskiego, budynek Biblioteki znalazł się w jego granicach. Miała tu swoją siedzibę Żydowska Samopomoc Społeczna, jedyna żydowska organizacja, na której działalność wyraziły zgodę niemieckie władze okupacyjne.

Od 16 listopada 1940 do marca 1942 r. budynek Biblioteki znajdował się w obrębie getta. To tutaj odbywały się akademie literackie, spektakle teatralne spotkania dla dzieci oraz koncerty symfoniczne. Miały tu miejsce również zakonspirowane spotkania grupy Oneg Szabat (hebr.: Radość Sobotnia), która pod kierownictwem Emanuela Ringelbluma gromadziła wszechstronną dokumentację życia i zagłady Żydów w Polsce w okresie II wojny światowej.

16 maja 1943 roku, na znak zduszenia oporu w getcie warszawskim, SS-Brigadeführer und Generalmajor der Polizei Jürgen Stroop polecił wysadzenie w powietrze Wielkiej Synagogi i podpalenie gmachu Biblioteki. Dokonał w ten sposób symbolicznego aktu,,ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” w Warszawie. Ślady pożaru do tej pory są widoczne na posadzce głównego hallu Instytutu.

Wypalony budynek nowe władze Warszawy przydzieliły Centralnemu Komitetowi Żydów w Polsce, który po gruntownej odbudowie, sfinansowanej przez Joint (amerykańską żydowską organizację dobroczynną), ulokował tu swoją Centralną Żydowską Komisję Historyczną. Ta zajęła się ratowaniem pamięci o Żydach polskich, w tym zbieraniem w gmachu ocalałych resztek ich spuścizny kulturalnej: książek, archiwaliów, kultowych judaików, obrazów, rzeźb, etc.

W 1947 r. Komisja przekształciła się w Żydowski Instytut Historyczny, który mieści się w gmachu na Tłomackiem 5 do dnia dzisiejszego. Najcenniejszym spośród zbiorów Instytutu jest Archiwum Ringelbluma, odnalezione w gruzach warszawskiego getta w 1946 i 1950 roku.

Gmach dawnej Biblioteki jest znakiem wielowymiarowego życia duchowego i umysłowego Żydów przed wojną, duchowego oporu w czasie wojny, świadkiem śmierci społeczności i prób jej odrodzenia po 1945 roku. Teraz służy zachowaniu, odtwarzaniu i upowszechnianiu dziedzictwa Żydów polskich i pamięci o nich.

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem