cherem

(hebr.; jid. chejrem) – klątwa religijna prowadząca do wykluczenia ze społeczności żydowskiej, nakładana na członków gminy za największe wykroczenia religijne, takie jak np. obraza autorytetu rabina, świadczenie przeciw Żydom w sądzie nieżydowskim, bluźnierstwo, wyszydzanie obyczajów żydowskich, sprzedawanie niekoszernego mięsa jako koszerne (por. kaszer; trefa; prawa dotyczące żywności). Szczególne znaczenie miała tzw. klątwa gminna (hebr. cherem ha-kehila), z którą wiązały się rygory najcięższego kalibru. Niektóre formuły klątwy były stosowane w konkretnych wypadkach i mogły nosić nazwę pochodzącą od imienia uczonego, który je sprecyzował i nakazał stosować; np. „cherem rabiego Jakuba (Jaakowa) ben Meira Tama”, tosafisty, wnuka Rasziego, który na zjeździe rabinów w Troyes w 1160 rzucił klątwę przeciwko kwestionującym ważność rozwodów i „wprowadzającym zamęt w żydowskie życie rodzinne”. W Polsce w XVII-XVIII w. również zdarzały się wypadki rzucania klątwy na osoby sprzeciwiające się zarządowi gminy lub nie płacące podatków. Ch. okładano kontrowersyjnych talmudystów, wolnomyślicieli, przywódców ruchów takich jak chasydyzm lub haskala. Ch. mogli rzucać rabini na polecenie zarządów gmin, zgromadzeń rabinów, a w dawnej Polsce – także Sejmu Żydowskiego. Klątwę ogłaszano w synagodze, przy otwartym aron (ha-)kodesz i dźwięku szofaru, po czym wygaszano świece. Wyklęty traktowany był jak nie-Żyd, i w razie śmierci pozbawiano go prawa do pochówku na cmentarzu żydowskim. Do najbardziej znanych wypadków ch. należą klątwy rzucone na zwolenników Majmonidesa (1231) – U. Acostę (1618), B. Spinozę (1656), Sabataja Cwi (1670), J. Eibe(n)schütza (1725). W 1815 [1816?] J.M. Ornstein rzucił klątwę na pierwszych maskili galicyjskich. W 1845 do podobnego środka nacisku uciekł się naczelny rabin Wlk. Brytanii, rzucając klątwę na Żydów reformowanych (por. judaizm reformowany). W XIX w. ch. nakładali na siebie nawzajem niektórzy cadycy (por. np. Ber Friedman(n)). Po rozbiorach Polski władcy państw zaborczych zakazywali stosowania ch., odnosząc się do tego obyczju niechętnie, jako do reliktu autonomii sądowniczej samorządu żydowskiego. Doceniając jednak jego moc, jako środka nacisku, władze pruskie zezwoliły np. na nakładanie klątwy na osoby uchylające się od płacenia podatków. Podobnie władze Królestwa Polskiego w 1818 oficjalnie zezwoliły „starszym ludu żydowskiego” używać ch., jako środka egzekwowania opłat, związanych z kontraktami dzierżawnymi podatku koszernego. (Zob. też Nedarim)

Autorzy hasła: Paweł Fijałkowski, Rafał Żebrowski

Strona główna Polskiego Słownika Judaistycznego

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem