apokryfy i pseudoepigrafy

(grec. apókryphos = ukryty, tajemny; pseudoepigraphos = domniemany, fałszywie podpisany; hebr. sfarim chiconim = księgi „zewnętrzne”, tj. heretyckie; ktuwim ach(a)ronim = pisma późniejsze) – zbiór pism pochodzących z II w. p.n.e. – I/II w. n.e., które nie weszły do kanonu Biblii Hebrajskiej (BH), mimo że często miały charakter zbliżony do ksiąg biblijnych, zarówno pod względem formy literackiej, tematyki, jak i osoby domniemanego autora, a nawet niekiedy były od nich starsze. Najogólniej można je podzielić na pisma historyczne i pseudohistoryczne, opowiadania o charakterze dydaktycznym (zawierające przestrogi i pouczenia), literaturę mądrościową, pisma poetyckie, proroctwa i apokalipsy. Niektóre apokryfy zostały włączone do greckiego tłumaczenia Biblii (Septuaginta), a następnie przetłumaczone na język łaciński (Wulgata), i weszły do chrześcijańskiego kanonu ksiąg biblijnych. Należą do nich księgi: 1 i 2 Machabejska (w niektórych tłumaczeniach 3 i 4 Machabejska), Mądrości Syracha, Mądrości Salomona, Tobiasza, Judyty, Modlitwa Manassesa, dodatki do Księgi Estery, oraz dodatki do Księgi Daniela (tj. Pieśń trzech młodzieńców, Opowiadanie o Zuzannie, Bel i smok [Oszukańczy kult Bela]), a także Księga Barucha (której rozdział VI określany jest jako List Jeremiasza). Mianem pseudoepigrafów określa się pisma apokryficzne, których autorzy ukrywali się pod różnymi postaciami biblijnymi lub innymi (List Arysteasza); nie zostały one włączone do BH, Septuaginty, ani też do Wulgaty. Do najbardziej znanych pseudoepigrafów należą: Psalmy Salomona, Testamenty dwunastu patriarchów, Księga Jubileuszy, Apokalipsa Barucha, Księga Henocha, Testament Mojżesza, Męczeństwo Izajasza, 3 i 4 Księga Ezdrasza i Księga Sybilli. A. i p. były pisane w różnych językach (hebr., aram., grec.), miejscach i środowiskach (Erec Israel, Egipt). Wiele z nich zachowało się jedynie w tłumaczeniach (etiop., ormiańskim, syr., a nawet starosłowiańskim). Zdarza się, że odkrycia archeologiczne lub inne pozwalają poznać oryginały bądź kopie, uważane za dawno zaginione (por.: Qumran; geniza). Z punktu widzenia religii judaistycznej, a. i p. stanowią zbiór „pism zewnętrznych”, tzn. nie włączonych do kanonu ksiąg świętych. Mężowie uczeni w Prawie odnosili się do nich z niechęcią (w Talmudzie cytowana jest jedynie Mądrość Syracha); Rabi Akiwa orzekł nawet (Sanhedrin 10,1), że ten kto czyta owe pisma, nie będzie miał udziału w życiu przyszłym. Jednak wiele motywów, które pojawiają się w literaturze apokryficznej, powraca w Talmudzie i midraszach, np. midrasz Pirke(j) de-Rabi Eliezer zawiera sporo materiału zaczerpniętego właśnie z tego źródła, zaś starożytna literatura mistyczna he(j)chalot rozwija pojawiające się tam apokaliptyczne motywy (szczególnie ważną rolę zajmuje w niej Księga Henocha). Wielu uczonych doszukiwało się jednak w tych księgach ukrytych znaczeń i treści (pojawiały się nawet opinie, że owe „księgi zewnętrzne” zawierają sekretne teksty, zw. sifre(j) minim). Przez lata sądzono, że pisma apokryficzne zachowały się wyłącznie w piśmiennictwie kościołów chrześcijańskich, jednak od czasu odnalezienia Mądrości Syracha i Testamentu Lewiego w genizie kairskiej synagogi, stało się jasne że większość z nich była przechowywana przez wiele wieków także w różnych środowiskach żydowskich (przede wszystkim w diasporze). Niektóre cieszyły się znaczną popularnością jeszcze w średniowieczu, np. Zwój Antiocha (Hasmoneuszy; hebr. Megil(l)at Antiochus), czytywany w święto Chanuki, pochodzący z 1 Księgi Machabejskiej. „Księgi zewnętrzne” stanowią jednak przede wszystkim podstawę do studiów nad judaizmem w okresie Drugiej Świątyni, a zarazem – do zrozumienia źródeł judaizmu rabinicznego i początków chrześcijaństwa.

Autor hasła: Zofia Borzymińska

Strona główna Polskiego Słownika Judaistycznego

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem