Chmielnickiego powstanie

zapoczątkowany w lutym 1648 zbrojny bunt ukraińskiego chłopstwa, mieszczaństwa i szlachty, w którym główną rolę odegrali Kozacy, sprowokowani polityką gospodarczą i wyznaniową polskiej magnaterii. Przywódcy buntu, Bohdanowi Zenobiemu Chmielnickiemu (ok. 1595-1657), pisarzowi wojska zaporoskiego, udało się uzyskać pomoc Tatarów krymskich i pokonać wspólnie (w maju 1648) wojska polskie pod Żółtymi Wodami i Korsuniem. Ofiarą nienawiści Kozaków padali przede wszystkim żydowscy kupcy i dzierżawcy (arendarze; arenda), reprezentujący interesy szlacheckich i magnackich mocodawców. Do pierwszych mordów Żydów doszło w Perejasławiu, Piriatyniu, Łochwicy i Łubnem. Żydzi z Pohrebyszcz, Żywotowa i innych oddali się w ręce Tatarów i później byli wykupywani przez gminy żydowskie w Amsterdamie, Hamburgu, Livorno i Wenecji. Według relacji N. Hannowera (Jawejn mecula), żydowscy uchodźcy zamierzali bronić twierdzy Niemirów, ale na skutek podstępu mieszczan i Kozaków zostali wymordowani (10 VI 1648, według kalendarza żydowskiego – dwudziestego dnia siwan ). Rocznicę tego wydarzenia ustanowiono dla Żydów w Rzeczpospolitej dniem surowego postu i żałoby; nosił on nazwę Chuf Sywn (jid.; hebr. Chaf Siwan = Dwudziestego Siwan). Jeszcze w XX w. na Podolu i Wołyniu odmawiano specjalnie, napisane na ten dzień treny. Okrutnych mordów dopuścili się też powstańcy w Tulczynie i Połonnem. Uciekinierzy znajdowali schronienie w Barze, Kamieńcu Podolskim, Brodach, Buczaczu, Lwowie, a także w miastach Małopolski. Wielkie ofiary ponieśli żydowscy i chrześcijańscy obrońcy Kamieńca, Jazłowca, Buczacza i Lwowa. Masakry z 1648-1649 nazywane są przez Żydów Gzejres tach we-tat (jid., Rzezie roku 5048-5049 [według kalendarza żydowskiego]; zob. geze(j)ra). Ugoda zawarta przez powstańców z Rzeczpospolitą pod Zborowem w sierpniu 1649 gwarantowała usunięcie Żydów z większości miast Ukrainy. W 1650 Sejm Żydów Korony zajął się problemem odbudowy żydowskich gmin na Ukrainie, co uniemożliwiały działania wojenne, choć ugoda w Białej Cerkwi (wrzesień 1651) znosiła dotyczące Żydów ustalenia ugody zborowskiej. Rosnąca liczba uchodźców osiadła na stałe w Małopolsce i w Wielkopolsce, część zaś emigrowała do Europy Zachodniej. Układ zawarty przez Chmielnickiego z carem Aleksym w 1654 doprowadził do wybuchu wojny polsko-rosyjskiej, zakończonej w 1667. (Zob. też: emigracja Żydów z Polski; humańska rzeź; Meir ben Samuel ze Szczebrzeszyna; pieśni historyczne; pogrom)

Autor hasła: Paweł Fijałkowski

Strona główna Polskiego Słownika Judaistycznego

Bohdan Chmielnicki - Chmielnickiego powstanie - Polski Słownik Judaistyczny
Bohdan Chmielnicki (kliknij, aby powiększyć)

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem