Społeczność żydowska Kodnia w latach 1918–1942

Andrzej Tłomacki

Społeczność żydowska Kodnia w latach 1918–1942

Najliczniejszą mniejszością narodową w Kodniu (pow. Biała Podlaska, woj. lubelskie) w okresie II RP byli Żydzi. Liczba żydowskich mieszkańców Kodnia oscylowała wokół 600 osób. Taki stan rzeczy wynikał z faktu równoważenia się migracji zagranicznej (głównie do USA i Palestyny) z naturalnym przyrostem. W tym samym okresie liczba całej ludności Kodnia w przybliżeniu wynosiła 1900 osób. Dla porównania warto zaznaczyć, że w pow. Biała Podlaska w 1938 r. mieszkało 127 504 osób, z tego ponad 14 000 narodowości żydowskiej, co stanowiło 11,1 % ogólnej liczby mieszkańców powiatu.

Gmina żydowska w Kodniu była jedną z ośmiu gmin wyznaniowych żydowskich w ówczesnym pow. Biała Podlaska Swoim zasięgiem obejmowała swoim oprócz Kodnia także tereny sąsiednich gmin, tj. Kostomłoty i Zabłocie. W 1938 r. liczyła ponad 700 członków. Z tego wynika, że członkowie gminy żydowskiej w Kodniu w większości byli mieszkańcami Kodnia.

W 1924 r. wybrano pierwszy po wojnie zarząd gminy. Podstawowym obowiązkiem członków zarządu była organizacja życia wewnętrznego gminy. Zarząd reprezentował także gminę na zewnątrz.

Na utrzymaniu gminy byli rabin i podrabin z rodzinami. Rabin, jako duchowy przywódca gminy stał na jej czele. Jego decyzje były ostateczne. We wszystkich trudnych sprawach zwracali się do niego członkowie gminy. W okresie II RP w Kodniu było dwóch rabinów. Pierwszy z nich Mosze Arje Fryduam wybrany został jeszcze przed I wojną światową. Po jego śmierci od 1926 r. funkcję tę pełnił aż do jesieni 1942 r. Zejde Rabinowicz. Pod koniec lat 20. XX w. ze względu na rozwój ludnościowy gminy do pomocy wybrano podrabina Josela Gerszberga. Gmina żydowska w Kodniu miała tylko jednego rzezaka. W odróżnieniu od rabina i podrabina był on na utrzymaniu własnym.

Podstawowym źródłem utrzymania dla blisko 95% ludności żydowskiej w Kodniu w okresie II RP był handel i rzemiosło. Tuż przed wybuchem II wojny światowej z 26 działających w Kodniu sklepów tylko 5 było w polskich rękach (3 z artykułami kolonialnymi, 1 z art. metalowymi i 1 tekstylny). W Kodniu znajdowały się ponadto 2 młyny parowe (obydwa żydowskie), 3 wiatraki (w tym 1 żydowski), 3 rzeźnie, 2. masarnie, 4 kaszarnie, 2 olejarnie, 1 wytwórnia wód gazowanych, 2 gręplarnie, 7 kuźni, 2 zakłady szewskie (w tym 1 żydowskie), 4 piekarnie (w tym 3 żydowskie) oraz 2 gospody (w tym 1 żydowska).

Poza nielicznymi członkami partii Syjonistów–Rewizjonistów oraz Stowarzyszenia Kulturalno-OświatowegoFrejhejtludność żydowska Kodnia była apolityczna, mało aktywna społecznie, pochłonięta życiem codziennym i pozbawiona jednostek o cechach przywódczych. Nie wychodziła poza krąg spraw swojej gminy. Jedynie w trakcie wyborów powszechnych do parlamentu uaktywniała się część elektoratu żydowskiego, oddając głosy na Związek Stronnictw Żydowskich.

Wybuch II wojny światowej i związana z tym niemiecka okupacja ziem polskich doprowadziły do unicestwienia społeczności żydowskiej na terenie całej gminy Kodeń. Zanim jednak do tego doszło, Żydzi przeżyli ponad 2-tygodniowy okres względnej swobody w trakcie okupacji sowieckiej. Żołnierze Armii Czerwonej po 20 IX 1939 r. wkroczyli do Kodnia. Na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow i tajnego protokołu z 28 września została wytyczona linia demarkacyjna, biegnąca wzdłuż Bugu. W konsekwencji Kodeń, leżący po zachodniej stronie Bugu, znalazł się pod okupacją niemiecką. Wraz z wycofującymi się 9 października żołnierzami sowieckimi miejscowość opuściło ok. 40 rodzin żydowskich. Następnego dnia do Kodnia wkroczyły oddziały niemieckie.

W okresie okupacji hitlerowskiej Kodeń należał administracyjnie do dystryktu lubelskiego. Był nadal siedzibą gminy o nieznacznie poszerzonych granicach w stosunku do stanu przedwojennego. W listopadzie 1941 r. w gminie zameldowanych było 2459 osób, z czego, wg niedokładnych danych, 167 było narodowości żydowskiej. W utworzonym na początku 1940 r. tzw. otwartym getcie, składającym się z 30 chałup wiejskich, skupiono oprócz stałych mieszkańców Kodnia przesiedleńców (m.in. 105 Żydów z Krakowa), w sumie mieszkało tam 528 Żydów. Niemcy wywieźli do getta w Międzyrzecu Podlaskim na początku jesieni 1942 r. blisko 800 Żydów.

Niemcy wymordowali blisko 99% Żydów mieszkających do 1 września 1939 r. na terenie pow. Biała Podlaska. Z ogólnej liczby 14 850 Żydów okres okupacji przeżyło jedynie 69 osób, tj. z Białej Podlaskiej – 23, Janowa Podlaskiego – 27, Konstantynowa – 14 i Łomaz – 5. Tym samym zakończyła się kilkuwiekowa wspólna historia Żydów i Polaków na terenie pow. Biała Podlaska.

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem