Polscy Socjaliści w getcie warszawskim

August Grabski, Piotr Grudka

Polscy Socjaliści w getcie warszawskim

Celem artykułu jest zarówno podsumowanie dotychczasowej wiedzy o Polskich Socjalistach w Getcie Warszawskim, jak też jej rozszerzenie. Polscy Socjaliści reprezentowali lewicowe skrzydło polskiego ruchu socjalistycznego w okresie II wojny światowej. Był to nurt mniejszościowy w stosunku do skrzydła prawicowego, reprezentowanego przez organizację Wolność, Równość, Niepodległość (WRN).

 Grupa, która w getcie warszawskim od jesieni 1941 r. używała nazwy Polscy Socjaliści, już wcześniej zajmowała się kolportażem socjalistycznego pisma „Barykada Wolności”. Unikalność Polskich Socjalistów na mapie politycznej getta polegała na tym, że wraz z komunistami, trockistami i anarchistami należeli do tych nielicznych kierunków politycznych, które odrzucając przesądy narodowościowe i rasowe, posiadały swoje grupy konspiracyjne po obu stronach gettowego muru. Przewodniczącym gettowej grupy PS był adwokat Antoni Oppenheim; sekretarzem i skarbnikiem był inżynier Jerzy Neuding. W kierownictwie był też Adam Daniel Szczygielski, zajmujący się wyrabianiem fałszywych dokumentów, Stefan Warszawski (po wojnie Kurowski), odpowiedzialny za kontakt z aryjską stroną oraz redaktor pisma „Polskich Socjalistów” w getcie – Lucjan Szulkin. Wszyscy oni byli prawnikami. Stefan Warszawski był w organizacji PS agentem komunistów.

Najczęściej członkowie PS w getcie spotykali się w domku ogrodnika przy rzymskokatolickim kościele Najświętszej Marii Panny, gdzie mieszkał Oppenheim z rodziną. Tam też drukowano polskojęzyczne pismo gettowej organizacji PS – „Getto podziemne”. W sumie od października 1941 r. do wiosny 1942 r. ukazały się cztery numery tego pisma. Uzupełniały one kolportaż „Barykady Wolności” i innych pism socjalistycznych w getcie.

Wśród motywów żydowskich w artykułach „Barykady Wolności” i „Getta Podziemnego” można wymienić w szczególności: potępienie instytucji Judenratu za kolaborację z Niemcami, rejestrowanie nadużyć administracji gettowej i zbrodni hitlerowców, nadzieję na zwycięstwo Armii Czerwonej, podkreślanie lojalności Żydów wobec Polski, sprzeciw wobec haseł masowej emigracji Żydów z powojennej Polski, wiarę, że w powojennej Polsce zniesione będą wszelkie formy dyskryminacji rasowej.

Organizacja posiadała pion wojskowy, ale jego działalność ograniczała się do szkolenia. Przeprowadzali je działacze PS z aryjskiej strony – Ferdynand Grzesik i Tadeusz Koral. Na czele pionu wojskowego stał początkowo prawnik Aleksander Landsberg, następnie studenci Leon Kitajewicz i Helka Ajzenberg (Eisenberg). Liczebność PS w getcie nie przekraczała znacząco 40 osób. Prawie wszyscy członkowie byli zasymilowani. Wśród członków organizacji dużą grupę stanowili prawnicy i studenci. W przeciwieństwie do innych organizacji lewicy, Polscy Socjaliści pozwalali swoich członkom na przynależność do tzw. policji gettowej.

Polscy Socjaliści, dążący przede wszystkim do współpracy z Bundem, nie przystąpili wiosną 1942 r. do Bloku Antyfaszystowskiego. Kiedy zaś doszło do powstania Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB), organizacja Polskich Socjalistów była już zdezintegrowana przez aresztowania, trwające od lutego do lipca 1942 roku. Ciosem dla organizacji było zwłaszcza aresztowanie Oppenheima (7 III 1942) i zabicie przez Niemców Neudinga (17 IV 1942).

Po tzw. wielkiej akcji w getcie działalność Polskich Socjalistów zamarła. Niejasna pozostaje dotychczas sprawa udziału pojedynczych członków PS w walce ŻOB w powstaniu wiosną 1943 roku.

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem