sztrajmel

(jid., sztrajmł, sztrejmł), zw. też z polska lisiurą – nakrycie głowy; futrzana czapa, kołpak. W dziejach ubioru żydowskiego pojawił się za sprawą oddziaływania wzoru, jakim był pol. strój szlachecki w okresie staropolskim. Sz. składał się z półkolistej czarnej czaszy (tzw. główki), obszytej trzynastoma brązowymi skórkami (preferowane były sobole). Kiedy tradycyjny strój staropolski zaczął wychodzić z mody, sz. stał się jednym z wyróżników ubioru żydowskiego. Promieniowanie skupiska polskiego, jako centrum nauk talmudycznych, stało się powodem, dla którego pol. styl stroju żyd. w XIX w. stał się obowiązującym w całej Europie ubiorem ortodoksyjnych rabinów, a sam sz. – zewnętrzną oznaką godności rabinackiej. Często bywał on wykonywany na zlecenie kahału dla nowego rabina przed objęciem przez niego urzędu. Przy tym, znacznie częściej bywał noszony przez ortodoksów z klasy średniej w Galicji, niż np. w Królestwie Polskim, gdzie przede wszystkim przywdziewali go rabini. Sz. został także przyjęty przez chasydów jako element stroju (zwł. odświętnego, noszonego w szabat i święta). Przy czym, występowały pod tym względem duże różnice między poszczególnymi gałęziami tego ruchu. Niektórzy chasydzi w ogóle go nie używali (np. lubawiccy), inni zastępowali go rodzajem wysokiego futrzanego kapelusza, zw. spodakiem (spodyk; spodik [jid.]; np. chasydzi cadyka z Góry Kalwarii; por. Alterów rodzina). Kształt sz. był też interpretowany symbolicznie, np. liczba trzynastu skórek w jego otoku miała nawiązywać do Trzynastu atrybutów miłosierdzia Bożego. Dla środowisk współtworzących zlaicyzowaną, nowoczesną kulturę żydowską, sz. stał się symbolem bezdusznych rządów rabinackich w sztetł, do czego walnie przyczyniło się opowiadanie I.L. Pereca z 1893 (przekład polski – Lisia czapka [w:] I.L. Perec, Wybór opowiadań, 1958).

Autor hasła: Rafał Żebrowski

Strona główna Polskiego Słownika Judaistycznego

This website uses cookies to collect statistical data. If you do not accept it, please disable cookies in your web browser. I understand