szabat, Szabat

(hebr., od rdzenia szbt [ szin + be(j)t + taw] = odpoczywać, ustać, obserwować szabat); szabas (jid. szabes); sabat1. siódmy dzień tygodnia (hebr. jom ha-szwii); dzień wypoczynku w judaizmie, trwający od zachodu słońca (hebr. szkijat ha-cham(m)a) w piątek do prawie godziny po zachodzie słońca w sobotę. Zgodnie z przykazaniami biblijnymi (Wj 23,12; 34,21), tego dnia należy przerwać pracę, aby dać odpocząć niewolnikom i zwierzętom, tak jak Bóg odpoczywał po stworzeniu świata. Święcenie sz., jako pamiątkę cyklu stworzenia świata, jak i wyprowadzenia Izraelitów z Egiptu (Wj 20,9-11; Pwt 5,12-15), nakazywało także czwarte przykazanie (por. Dziesięcioro Przykazań). W Świątyni Jerozolimskiej składano w tym dniu dodatkową ofiarę (musaf). Znaczenie sz. wzrosło w czasie i po niewoli babilońskiej. Niektórzy uczeni uważają, że sama nazwa sz. pochodzi od babilońskiego słowa szabattu – określenia dnia siódmego, kiedy nie pracowano, gdyż był on uważany za feralny, w związku ze zmianami faz księżyca. Jednak to Izraelici wprowadzili do kalendarza siedmiodniowy tydzień (por. kalendarz żydowski), którego zamknięciem był dzień odpoczynku. Potem tę koncepcję przejęli od nich chrześcijanie i muzułmanie. W Misznie, w porządku Moed znajduje się osobny traktat Szabat (por. 2.), zawierający drobiazgowe przepisy dotyczące wypoczynku sobotniego, w którym wyliczono też 39 rodzajów prac, których nie wolno tego dnia wykonywać (por. 2.; profanacja [naruszenie] dnia sobotniego w języku hebrajskim nosi nazwę chil(l)ul szabat). Przepisy te można złamać jedynie w wypadku zagrożenia życia, zdrowia lub mienia (przy gaszeniu pożaru, pielęgnowaniu chorego, obronie kraju), ale też – zgodnie z Talmudem – wolno zajmować się sprawami nauki. Po generalnym wysprzątaniu domu, w piątek wieczorem (hebr. erew szabat), po modłach w synagodze, odbywa się uroczysta kolacja. Gospodyni zapala zazwyczaj dwie świece (por. szabasówka; świec tych może być więcej, lecz nigdy mniej), wygłaszając specjalne błogosławieństwo (Błogosławieństwo świec). Następnie rodzice błogosławią dzieci, a ojciec rodziny uświęca sz., wygłaszając błogosławieństwo nad kielichem wina (Kid(d)usz). Podaje się m.in. dwa bochenki pieczywa (chała), które symbolizują podwójną porcję manny, jaką Izraelici otrzymywali od Boga w przeddzień sz., podczas wędrówki przez pustynię, aby nie musieli w sz. łamać zakazu pracy. Przy stole śpiewa się pieśni sobotnie (zmirot). Zgodnie z obyczajem, w sz. należy spożyć trzy posiłki (por. szalosz seudot). Na zakończenie sz. odprawia się hawdalę. W czasie trwania święta rabini nie czynią ograniczeń w wolnym poruszaniu się w obrębie miejsca pobytu, ale zakazują wychodzenia z domu na odległość większą niż 2 tys. łokci (jest to tzw. tchum szabat – zasięg dozwolonego oddalania się w sobotę). Surowość tego przepisu złagodzono, umożliwiając przejście dalszych 2 tys. łokci, pod warunkiem, że zainteresowany przygotował sobie przed sz. dwa posiłki właśnie w tej odległości od domu, „rozszerzając” w ten sposób przestrzeń domową (por. e(j)ruw; E(j)ruwin). Współcześnie pojawiło się wiele nowych problemów dotyczących zachowania w sz., które nie zostały jednoznacznie rozstrzygnięte; np. judaizm ortodoksyjny zabrania podróżowania samochodem, judaizm reformowany – zezwala na nie, a judaizm konserwatywny dopuszcza je jedynie w celu udania się do synagogi. Istnieją także różnice zdań w sprawie zapalania światła elektrycznego. Żydzi ortodoksyjni w ogóle powstrzymują się od używania w sz. urządzeń elektrycznych. Niegdyś, do wykonania niezbędnych czynności (w tym także zapalania ognia) zatrudniano szabes goja. Symbolika i znaczenie sz. są bardzo złożone. Wprowadzenie w kalendarzu żydowskiego tygodnia, składającego się ze stałej liczby dni, miało być m.in. wyrazem czci dla Stwórcy, który jest transcendentny w stosunku do natury; wpisaniem w życie ludzi czasu boskiego, w którym sz. był symbolicznym początkiem i końcem natury. Według A.J. Heschela, to właśnie jego obchodzenie jest jednym z najważniejszych znaków-instytucji, w których wyraża się charakter judaizmu jako religii „uświęcania czasu”, w przeciwieństwie do innych religii monoteistycznych. Sz. w kulturze żydowskiej jest nie tylko czasem zaprzestania codziennej krzątaniny, ale także oderwaniem się od spraw tego świata, wprowadzeniem wyższego ładu w egzystencję ludzką. Jest to okres wypełniony wzniosłością i weselem, czego wyrazem jest popularne życzenie Szabat szalom (w wolnym przekładzie: Niech twój szabat będzie szabatem pokoju; Dobrego szabatu; por. simcha). Do przygotowania posiłków szabatowych należy używać produktów najwyższej jakości, kupowanych z myślą o tym święcie (dotyczy to także produktów darowywanych z wyraźnym zaznaczeniem „łekowed szabes” = jid., przeznaczone na szabas, dla uczczenia szabasu). Winny być one zakupione za pieniądze, będące owocem żydowskiej pracy, w pełni uczciwie wykonanej, bez popełnienia grzechu (często nawet osobno je przechowywano). To samo dotyczy związanych z sz. pożyczek. Zarobek całego tygodnia winien zostać podzielony na osiem części, z czego dwie należy przeznaczyć na obchodzenie sz. Dzień ten jest nasycony poczuciem świętości – według midraszu, jeśli Izrael będzie obchodził tylko sz. tak jak należy, to Mesjasz przyjdzie, bowiem spełnienie tego obowiązku jest równe spełnieniu wszystkich pozostałych nakazów Tory. W związku z tym postępy sekularyzacji sz. w społeczności żydowskiej w XIX i XX w. budziły najwyższe zaniepokojenie ortodoksów i chasydów (por. chasydyzm polski), z którego wynikało dążenie do wymuszenia jego czczenia na „ludziach małej wiary” (por. Szomrej Szabes). We współcz. Izraelu również nieraz dochodzi na tym tle do gwałtownych zajść. Ponieważ sz. owiany jest mistycznym duchem, kabaliści poświęcali mu wiele uwagi. Według nich, miał on związek z połączeniem aspektu męskiego i żeńskiego natury Boga. Stawał się przedstawieniem ślubu Szechiny i boskości. Zrodzone stąd światło miało spływać na Żydów, jak rosa. Uważano, że na czas sz. wstępuje w nich dodatkowa dusza (neszama jetera), a złe moce (por. sitra achra) tracą siły do czynienia zła (por. urok). Nawet grzesznicy w Gehennie tego dnia odpoczywają. Kabalist. koncepcja Królowej Szabatu (hebr. Szabat ha-Malka) przeniknęła głęboko do folkloru żydowskiego, przyjmując w nim postać przedstawiania tego święta jako cudownej królowej (księżniczki) bądź panny młodej w ślubnym stroju, nawiedzającej domy zwykłych ludzi. W istocie zarówno w liturgii, jak i w głębokim przekonaniu religijnym człowieka, sz. był przedsmakiem Przyszłego Świata (Olam ha-Ba), którego obraz jawił się jako niekończące się święto. Toteż chasydzi kultywowali – wprowadzony przez kabalistów – zwyczaj spożywania dodatkowego, czwartego, posiłku szabatowego (por. Melaw(w)e Malka), a poza nim także specjalny obrządek Kabalat Szabat (zob. też szirajim). Święcenie sz. łączyło się również z wieloma aspektami liturgii, w związku z czym m.in. wyróżniano specjalne sz.: Szabat Be-reszit; Szabat Chazon; Szabat Chol ha-Moed; Szabat ha-Chodesz; Szabat ha-Gadol; Szabat Mewar(e)chin; Szabat Nachamu; Szabat Para; Szabat Rosz Chodesz; Szabat Szira; Szabat Szkalim; Szabat Szuwa; Szabat Zachor. Przyspieszano nawet koniec ścisłej żałoby, by nie przypadł on w czasie trwania tego święta (por. Szloszim). Z sz. wiąże się wiele modlitw, hymnów i pieśni, z których część została wprowadzona przez kabalistów (por. np. Lecha dodi; Aw ha-Rachamim; Cur mi-szelo). I. Luria zalecał pobożnym Żydom nosić tego dnia białe szaty (unikać czarnych i czerwonych), spożywać ryby oraz inne smaczne potrawy i radować się całym sercem. (Zob. też: czulent; Tory czytanie; jubileuszowy rok; maftir; mukce; Oneg Szabat; prozbul; simcha; szabaśnik; szabatowy rok; szmit(t)ot; Szwiit).

2. nazwa pierwszego traktatu drugiego porządku Miszny (Moed), podzielonego na 24 rozdziały; zawiera przepisy uzupełniające biblijny nakaz świętowania sz. (Wj 16,23; 20,10; 23,12; 34,21; 35,2; Lb 15,32-36; Pwt 5,14; Jr 17,21-22; Ne 13,15-19 i in.); wyliczono w nim 39 czynności, których tego dnia nie wolno wykonywać (należą do nich m.in.: praca w polu; podróżowanie; poruszanie się poza wyznaczonym terenem; rozmaite prace domowe, takie jak: gotowanie, sprzątanie, szycie, garbowanie skór, pisanie itp.), a także takie, których wykonywanie w sz. nie jest wskazane (np. przekraczanie progu, sięganie po chleb równocześnie przez dwóch mężczyzn, dotykanie i przenoszenie umarłych [por.: pogrzeb; śmierć], podróżowanie po morzu, przechodzenie przez ulicę, mówienie ponad miarę, ścinanie drzew, polowanie, pranie, farbowanie, noszenie dzieci na rękach). Wiele miejsca w tym traktacie poświęcono też przygotowaniom do sz., a mianowicie: koniecznym zakupom, przyrządzaniu odpowiednich potraw, przystrajaniu domu, ubiorom mężczyzn i kobiet, kulbaczeniu koni. Zebrano tam także przepisy dotyczące obrzezania, grzebania zmarłych, przyjmowania porodów oraz czynności codziennych, takich jak: kąpiel, nakrywanie do stołu, oświetlenie mieszkania i inne. Komentarze i uzupełnienia do tego traktatu znajdują się w TB, TJ oraz w Tosefcie.

Autorzy hasła: Magdalena Bendowska, Rafał Żebrowski, Zofia Borzymińska

Strona główna Polskiego Słownika Judaistycznego

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem