styczniowe powstanie (1863)

W okresie wrzenia na pocz. lat 60. XIX w. w Królestwie Polskim zostały rozbudzone nadzieje burżuazji i inteligencji żydowskiej na rychłą emancypację. Burżuazja i część drobnomieszczaństwa wsparły grupę „millenerów”, zaś zwłascza uczestnicząca w organizacjach spiskowych młodzież – „czerwonych” (por. np. Sochaczewski Aleksander). Żydzi brali udział w demonstracjach patriotycznych w 1861-1862 w Warszawie i na prowincji (por. m.in. Landy Michał). Synagogi warszawskie zostały zamknięte na znak protestu, po sprofanowaniu kościołów przez armię rosyjską. Zaowocowało to zbrataniem polsko-żydowskim, co znajdowało wyraz m.in. w samorzutnym usuwaniu barier stanowych (np. przyjęcie Żydów do cechów rzemieślniczych i stowarzyszeń kupieckich w kilku miastach). Centralnymi postaciami tego czasu byli: rabin D.B. Meisels i kaznodzieje – M. Jastrow i I. Kramsztyk. W skład Delegacji Miejskiej weszli Meisels i M. Rosen. Na ziemiach wcielonych do Cesarstwa podobne wydarzenia miały znacznie mniejszą skalę, zwłaszcza na Białorusi Wschodniej i Ukrainie. Ukaz emancypacyjny z 5 VI 1862 nie pozbawił ruchu niepodległościowego żydowskiego wsparcia w Królestwie Polskim. W manifeście z 22 I 1863 rozpoczynającym powstanie Tymczasowy Rząd Narodowy wzywał do udziału w nim wszystkich mieszkańców kraju, „bez różnicy wyznania”, zaś 22 VI 1863 została wydana w języku polskim i hebrajskim odezwa Do Braci Polaków Mojżeszowego Zakonu, zapowiadająca pełną i bezwarunkową emancypację Żydów. Ludność żydowska wzięła udział w powstaniu na skalę większą niż kiedykolwiek dotąd; jej przedstawiciele występowali jako: a) współtwórcy polskiego państwa podziemnego (m.in. H. Wohl, dyrektor Wydziału Skarbu przy Rządzie Narodowym) oraz jego funkcjonariusze wszystkich szczebli; b) benefaktorzy „skarbu narodowego”; c) liczni dostawcy i uczestnicy przemytu środków zaopatrzenia (częściowo ze względu na zarobek); d) uczestnicy walk. W mniejszym stopniu dotyczyło to terenów Białorusi Wschodniej i Ukrainy. Według szacunków, kilkuset Żydów poległo w walce bądź zostało zesłanych, a przeszło 20 stracono. W latach 30. XX w. antysemici (m.in. Jędrzej Giertych) próbowali wyolbrzymiać udział Żydów w s.p. i przedstawiać je jako efekt masońskiego spisku żydowskiego przeciw narodowi polskiemu, co zupełnie nie odpowiada nawet skali udziału Żydów w insurekcji. S.p. w niektórych kręgach żydowskich stanowiło ważki impuls do pogłębienia procesów asymilacyjnych (asymilacja). (Zob. też Lewanda Lew)

Autor hasła: Rafał Żebrowski

Strona główna Polskiego Słownika Judaistycznego

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem