sfarim minhagim

(hebr., księgi obyczajów) – utwory należące do literatury rabinicznej, poświęcone lokalnym wariantom obyczajów i rytów (hebr. minhagim; minhag). Już w okresie tan(n)aitów i amoraitów występowały – odnotowywane w TJ i TB – różnice między obyczajami w Jerozolimie, Judzie i Galilei; między akademiami talmudycznymi w Surze i Pumbedicie; jak również lokalnie wprowadzone przez poszczególne autorytety. Minhagim stawały się obowiązującym de facto prawem, które musiało znaleźć odzwierciedlenie w popularnych pracach halachicznych, odnotowujących różnice między rozmaitymi formami obyczajów. Pierwsza tego typu rozprawa – Sefer ha-chil(l)ukim (hebr., Księga różnic) – powstała w Palestynie w VIII w.; była poświęcona różnicom między obyczajami panującymi w Erec Israel i w Babilonii. Z tego samego okresu pochodzi dzieło Chil(l)uf minhagim (hebr., Przemiana [Zróżnicowanie] obyczajów), ukazujące analogiczne rozbieżności między środowiskami akademii w Surze i w Pumbedicie. Wraz z rozwojem diaspory żydowskiej w Europie i różnicowaniem się obyczajów, s.m. nabierały coraz większego znaczenia. Abraham ben Natan ha-Jarchi (1155-1215), na podstawie notatek z licznych podróży zestawił Sefer ha-manhig (hebr., Księga-przewodnik), w której opisał obyczaje, głównie z terenu Hiszpanii, Prowansji, Francji i Niemiec, wywodząc je ze źródeł talmud. i midraszowych (midrasz). Szczególnie bujnie rozwijała się ta literatura wśród Żydów aszkenazyjskich w okresie istnienia bardzo licznych minhagim w XV w. Niektóre z s.m., dotyczące wybranych zagadnień (np. obrzezania), dały początek literaturze fachowej. W wiekach średnich zaczęły się także pojawiać s.m., wywodzone od głośnych autorytetów. Początek dała im szkoła związana z Meirem ben Baruchem z Rothenburga (XIII w.). Z jej dorobku czerpał w XIV w. Abraham Klausner, zw. „ojcem rytu aszkenazyjskiego” (minhag aszkenaz). Studia nad rękopisami s.m. są bardzo trudne, gdyż zwykle opatrywano je wieloma dopiskami i komentarzami, nie zawsze łatwymi do odczytania i zrozumienia. W czasach nowożytnych ukazywały się drukowane s.m., utrzymane w popularnej formie; wśród nich także pisane w języku jidysz i przeznaczone dla kobiet. Część z nich opatrywano ilustracjami, które stały się obiegowym źródłem ikonograficznym dla przedstawiania obyczajów i obrządków żydowskich, wykorzystywanym także przez autorów literatury antyżydowskiej.

Autor hasła: Rafał Żebrowski

Strona główna Polskiego Słownika Judaistycznego

This website uses cookies to collect statistical data. If you do not accept it, please disable cookies in your web browser. I understand