prorok

(hebr. nawi, wcześniej nazywany choze, roe = widzący, oglądający, isz ha-Elohim = mąż Boży; jid. nowi) – osoba głosząca posłannictwo Boże (herold Boży), pośrednicząca między Bogiem a ludem; kaznodzieja wygłaszający wyrocznie i mowy, którego życie było świadectwem Bożego wyboru, który też miewał widzenia, a czasem czynił cuda; często występował przeciwko wykroczeniom władców albo ludu wobec zasad wiary, walczył o czystość religijną, sprawiedliwość Bożą; był sumieniem Izraela, a jego przepowiednie sprawdzały się. P. reprezentowali charyzmatyczną tradycję związku plemiennego, ale – kiedy ustaliła się monarchia – w większości byli jej przychylni. Zachowali jednak prawo krytykowania królów, piętnowania i napominania ich w świetle Przymierza z Bogiem i nadanego Izraelowi przez Niego Prawa. Odgrywali ważną rolę w życiu politycznym kraju; często w imieniu Pana wyznaczali nowych przywódców, nie akceptując zasady sukcesji dynastycznej. Krytykowali idolatrię, brak moralności, korupcję. Wielokrotnie towarzyszyli armiom Izraela w bojach, zachęcali królów do podejmowania wojen w sprawach narodu. P. bywali ludzie, pochodzący z rozmaitych klas społecznych (Izajasz wywodził się z rodu arystokratycznego, Jeremiasz i Ezechiel – z kapłańskiego, a np. Amos – z ludu). Pierwszym p. z powołania Bożego, o którym jest mowa w Biblii był Abraham (Rdz 20,7); następnym, a zarazem największym, z którym Bóg bezpośrednio rozmawiał był Mojżesz (Pwt 34,10). Także siedemdziesięciu „starszych” w epoce Mojżesza dostąpiło łaski proroczego widzenia (Lb 11, 25), podobnie jak Aaron i Miriam (Lb 12, 2,6-8). Największymi p. w epoce Sędziów (ok. 1. poł. XII w. p.n.e. – poł. XI w. p.n.e.) byli: Debora, Gedeon z Ofry i Samuel. Ostatni z wymienionych żył w czasie, gdy dobiegała już końca owa epoka i zaczynała się następna, tj. królewska (czasy panowania Saula, Dawida i Salomona; od ok. 1030 do 931 p.n.e.). Za czasów Samuela coraz liczniej zaczęli pojawiać się p., nazywani niekiedy „synami proroków” (hebr. bne(j) ha-newiim). W IX w. p.n.e. tworzyli liczne bractwa (zrzeszenia), żyjąc we wspólnotach, przeważnie w pobliżu sanktuariów rel., w surowych warunkach, utrzymując się z pracy własnych rąk. Pod wpływem muzyki i tańca wprowadzali się często w stany ekstatyczne. Ośrodki takie istniały w Betel, Jerychu i w Gilgal. Niektórzy p. (Eliasz z Tiszbe, Elizeusz) zdobyli wielkie uznanie i szacunek. Jednak coraz częściej ich działalność traktowano jak rodzaj zajęcia, zawód. Coraz liczniej występowali p. instytucjonalni, tj. dworscy, funkcjonujący jak urzędnicy królewscy, głoszący swe wyrocznie w murach świątyni (często byli nimi kapłani, posługujący się w odczytywaniu bożych wyroczni przedmiotami [por. efod; urim we-tum(m)im]), poprzez których królowie „radzili się Pana” [np. Natan; Gad; Achiasz Szilonita; Szemajasz; Chananiasz Widzący; Azariasz; lewita Jachazjel, syn Zachariasza]). P., zwani „pisarzami” (hebr. sof(e)rim), których wypowiedzi zachowały się do czasów współczesnych, pojawiają się od połowy VIII do około połowy V w. p.n.e.; pierwszym z nich był Amos, a ostatnim Malachiasz (wypowiedzi innych p. przetrwały w tradycji ustnej i zostały spisane później). Owe 300 lat to okres wielkich przemian w staroż. świecie; czas narodzin i upadku imperiów asyryjskiego, babilońskiego i perskiego; upadku Królestwa Północnego (722/721 p.n.e.) i Królestwa Południowego, wraz ze zniszczeniem Pierwszej Świątyni Jerozolimskiej (586 p.n.e.), niewolą babilońską i powrotem wygnańców do kraju. Na wygnaniu oraz po powrocie do Judei p. sprowadzili profetyzm do jego pierwotnej formy, ponownie stając się charyzmatycznymi mężami Bożymi, wysłannikami Pana, powołanymi do swej misji, nieraz wbrew własnej woli. Pełnili rolę wielkich wizjonerów, strażników czystości religijnej, objawiających ludowi wolę Bożą, często narażając się na nienawiść i prześladowania. Instytucja p. upadła w okresie panowania Persów (za Artakserksesa II Mnemona [V/IV w. p.n.e.]). Część ich zadań przejęli arcykapłani, posiadający czasem dar proroczego widzenia lub przypisujący sobie łaskę posłannictwa Bożego (m.in. Jaddua; król i arcykapłan, Jan Hyrkan I; także z kręgu esseńczyków wywodziło się wielu ludzi uważających się za p.). Jednak prawie wszyscy uczeni żyd. są zgodni, że czas p. skończył się wraz z zamknięciem kanonu BH, w okresie działalności Ezdrasza. W dziejach Żydów pojawiali się też fałszywi p., przemawiający w imieniu Boga, mimo iż nie zostali przez Niego powołani. Czynili to z rozmaitych pobudek – chęci zdobycia sławy, zyskania przychylności władcy, powodzenia materialnego; albo też przyjmowali osobiste doznania i przywidzenia za Boskie objawienia. W BH zawarto sformułowania odnoszące się do kryteriów, pozwalających odróżnić „prawdziwego” p. od „fałszywego”; należały do nich m.in.: prawowierność jego nauki, spełnianie się przepowiedni oraz zapowiedzianych cudów, a przede wszystkim – wierność JHWH. Jednak zdania uczonych żydowskich na temat proroczego powołania były podzielone; np. Jehuda ha-Lewi uważał, że p. mógł się wywodzić jedynie spośród narodu wybranego, a Erec Israel mógł stanowić jedyne miejsce działalności proroczej; inni twierdzili, że tylko Boży wybór decydował o kwalifikacji proroczej albo szczególne predyspozycje moralne i duchowe człowieka; jeszcze inni, np. Majmonides, że wszystkie te czynniki razem wzięte. Do czasów współczesnych przetrwały mowy i wyrocznie p. izraelskich, gromadzone przez wieki w postaci tradycji ustnej i pisanej, zebrane później i zredagowane w zbiór ksiąg biblijnych, zw. Księgami Prorockimi. W zależności od objętości poszczególnych ksiąg, p. podzielono na grupę P. Większych (Izajasz, Jeremiasz, Ezechiel) i Dwunastu P. Mniejszych (Ozeasz, Joel, Amos, Obadiasz, Jonasz, Micheasz, Nachum, Habakuk, Sofoniasz, Aggeusz, Zachariasz, Malachiasz). Zaś ze względu na czas powstawania owych ksiąg – na P. Wcześniejszych (Pierwszych, Dawniejszych; hebr. Newiim Riszonim; księgi: Jozuego, Sędziów, 1 i 2 Samuela, 1 i 2 Królewska), opowiadające m.in. o działalności najstarszych p. i zawierające wiele biograficznych szczegółów z ich życia oraz P. Późniejszych (Ostatnich; hebr. Newiim Acharonim), pośród których znajdują się księgi wspomnianych trzech P. Większych i Dwunastu P. Mniejszych. (Zob. też: Achab; Asaf; Balaam; Baruch; Binjan ha-Bajt; Coref Joszua Heszel ben Josef; Han(n)a; Jechiel Michael ze Złoczowa; Natan z Gazy; Tamar; Wielkie Zgromadzenie)

Autor hasła: Zofia Borzymińska

Strona główna Polskiego Słownika Judaistycznego

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem