kabała

(hebr. kabala = otrzymanie, przyjęcie, przekaz, tradycja, od kbl = przyjmować; jid. kabołe) – mistyczny nurt judaizmu, wywodzący się z kręgu maase be-reszit i maase merkawa. Główne cechy k., jako odrębnego sposobu snucia refleksji o Bogu, to: 1. nauka o sefirach, dziesięciu boskich narzędziach kreacji (słowach, wypowiedzeniach), opisujących wszystko, co istnieje, co da się ująć, ustrukturalizować; 2. przekonanie o kreacyjnych mocach języka (Bóg stwarza świat za pomocą języka, stanowiącego pierwszą, elementarną strukturę. Objawienie to – według k. – rozwinięcie Imienia Boga; Imiona Boga. Tora i świat są ukrytymi, możliwymi do odczytania jego wersjami); 3. wszechświat jest miejscem dynamicznych napięć między dwoma kosmicznymi porządkami – miłością i surowością; 4. idea powrotu do jedności lub partycypacji w jedności (wszystko, co stworzone, przeniesione w porządek bycia, nie zatraca swego miejsca w Bogu, które wciąż nań czeka); 5. interpretacja upadku człowieka, jako skutku katastrofy kosmicznej i przekonania o konieczności podjęcia dzieła naprawy (tik(k)un); 6. proces różnicowania, dający się opisać przy pomocy sefir, dotyczy także, a może przede wszystkim, samego Boga; 7. przekonanie o konieczności dotarcia do głębszej niż literalna warstwy świętych tekstów. Początków k. należy szukać w starożytności, wśród żyd. mistycznych grup, zajmujących się zagadnieniami początku świata (hebr. maase be-reszit) i objawienia (hebr. maase merkawa). Za jej tekst założycielski można uznać powstały przypuszczalnie w Aleksandrii w II lub III w. n.e. traktat o stworzeniu świata Sefer Jecira (hebr., Księga Stworzenia [Tworzenia, Kreacji]). Inspirował on myśl kabalistyczną przez całe jej dzieje. Od średniowiecza k. wytycza trzeci, obok rabiniczno-ortodoksyjnego i filozoficznego, nurt duchowości religijnej Żydów. Najznakomitsze ośrodki myśli k. wykształciły się pod koniec XII w. i w XIII w. w Niemczech (kabała chasydów nadreńskich), Prowansji (kabała teozoficzna), gdzie została zredagowana Księga Jasności [Światłości] (Sefer ha-Bahir) i w Hiszpanii (kabała gerońska). W XIII w. w Hiszpanii zostało zredagowane największe dzieło k., będące także jednym z największych dzieł mistycyzmu światowego – Sefer ha-Zohar (hebr., Księga Blasku). Często największe autorytety rabiniczne bywały jednocześnie wielkimi kabalistami. Mistyczny język opracowany przez k. i repertuar używanych w niej pojęć weszły do powszechnego języka religijnego judaizmu. Po wygnaniu Żydów z Hiszpanii (1492) głównym ośrodkiem k. stało się miasto Safed w Galilei (por. Palestyna). Działał tam wielki kodyfikator idei k. – M. Kordowero, i największy jej reformator – I. Luria (kabała luriańska). W XVII w. pojawił się mesjański ruch religijny Sabataja Cwi, który starał się pewne konsekwencje idei k. realizować w praktyce. Polska znalazła się pod wpływem różnych ośrodków k., kontynuacji chasydyzmu niemieckiego oraz k. spod znaku M. Kordowero i – w stopniu największym – k. luriańskiej. Wpłynęło to na eklektyczny charakter uprawianej tu k., zaś fakt że recepcja następowała zwykle poprzez autorytet wielkich rabinów (J. ben B. Loew z Pragi, Izajasz ben Abraham ha-Lewi Horowic, M. Isserles) uchronił doktrynę przed wulgaryzacją. Idee k. dotarły do Polski poprzez pisma Matitjahu Delakruta i M. ben A. Jaffe. Kraków, Wilno, Lwów, Lublin, Grodno i inne ośrodki talmudyczne stały się jednocześnie znacznymi centrami nauczania k. i miejscami wydań jej podstawowych dzieł. W XVII w. Polska stała się terenem ekspansji ruchu sabataistycznego, który należy uznać za gorzką lecz znaczącą próbę realizacji kabalistycznej idei ekumenicznych (zob. sabataizm). W XVIII w. tu właśnie rozwinęła się fascynująca odmiana k., zwana chasydyzmem, dzięki której idee k. przekształcone i twórczo rozwijane przetrwały do dziś (por. chasydyzm polski). Tu także wówczas pojawił się inspirowany k. ruch mesjański J. Franka. Specyfika k. uprawianej w Polsce polegała na skupieniu uwagi na etyce, zainteresowaniu praktyką, a przede wszystkim, na nadaniu rozważanym zagadnieniom odcienia gnostycznego, dualistycznego. Kabaliści w Polsce byli skłonni przypisywać złu byt samoistny. Często podejmowali temat emanacji sił ciemności i przyczyny ich panowania nad światem. (Zob. też: Adam Kadmon; alchemia; Bina; Chawura; Chesed; Chochma; cimcum; cztery światy; Daat; d(e)wekut; Din; dusza; Ec Chajim; E(j)n Sof; gilgul neszamot; golem; he(j)chalot; Hod; Jalkut; Jesod; kabała antynomijna; kabała chrześcijańska; kabała ekstatyczno-profetyczna; kabała gnostyczna; kabała kręgu ij(j)un; kaw(w)ana; Keter; klipot; Lecha dodi; łania; Malchut; Melaw(w)e Malka; mikrokosmos; Necach; notarikon; panteizm; pargod; Ruach ha-Kodesz; Sefer ha-Kana; Sefer Razi'el; sitra achra; Szechina; szmit(t)ot; szwirat ha-kelim; Tiferet; tik(k)un lejl Szawuot; Uszpizin; zmirot)

Autor hasła: Bogdan Kos

Strona główna Polskiego Słownika Judaistycznego

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem