balsaminka

puszka na wonności; perfumerka (hebr. hadas besamim; jid. psomim biksł, także psumbyks; szmekier) – ozdobny pojemnik na wonne zioła lub korzenie (hebr. besamim; jid. bsomim lub psomim), używany zarówno w domu, jak i w synagodze, na zakończenie szabatu, podczas ceremonii hawdali. Po włożeniu doń wonności, odmawiano nad nimi błogosławieństwo, a następnie wdychano ich zapach. Obyczaj ten nawiązywał do odległej przeszłości, kiedy to w Pierwszym Przybytku, a potem w Świątyni Jerozolimskiej, składano ofiarę kadzidlaną (jako ofiarę zasadniczą, lub też jako dodatek do ofiar pokarmowych; kadzidło). Po zburzeniu Świątyni (70 n.e.), pewne elementy liturgii w nowej, przetworzonej formie, przeszły do ceremonii sprawowanych w synagodze, np. przypomnieniem chlebów pokładnych jest obecność na stole szabatowym dwóch bochenków chleba, a wdychanie w sobotni wieczór aromatu kadzidlanego, stanowi daleką reminiscencję wspomnianych ofiar, dodawanych np. w każdy szabat do chlebów pokładnych (Kpł 24,7–8). Według tradycyjnej interpretacji, zapach ziół był dla Żyda rekompensatą za utratę dodatkowej duszy, która towarzyszyła mu w czasie szabatu, a ponadto miał go umacniać i pokrzepiać przed trudami nadchodzących dni powszednich. Wonności wchodziły również w skład świętego oleju do namaszczania (Wj 25,6; 30,34–35). Pierwsze wzmianki o b. pochodzą z XII w. Częścią składową ich hebrajskiej nazwy jest słowo „mirt” (hadas; jid. hodes), bowiem ta właśnie roślina w dawnych wiekach była używana jako hawdalowa wonność. Być może ma to związek z proroctwem Izajasza, dotyczącym dni ostatecznych (Iz 55,13), w którym o mircie – podobnie jak i o szabacie (Wj 31,13–18) – mówi się jako o znaku wiecznym (hebr. ot olam). Polska nazwa b., być może, ma swoje źródło w modlitwach, odmawianych w święto Szawuot, w których Tora przyrównywana jest do balsamu. B. wykonywano przeważnie ze srebra, plateru, czasem z drewna. Miewały zróżnicowane kształty; najbardziej popularną – począwszy od okresu średniowiecza – była forma wieżyczkowa (prawdopodobnie inspiracją dla niej były liczne metafory biblijne, w których Bóg przyrównywany jest do twierdzy i wieży warownej; m.in. 2 Sm 22,51; Prz 18,10; Ps 61,4). B. wykonywano też w formie drzewa i owoców Drzewa Życia (np. owoców granatu), ryb, domów, zabawek. Były także b. podróżne; najczęściej miały one kształt gruszki, orzecha lub żołędzia. Ulubioną techniką jubilerską, stosowaną przy ich wyrobie był filigran. (Zob. też: kogut; Pitum ha-k(e)toret)

Autor hasła: Magdalena Sieramska

Strona główna Polskiego Słownika Judaistycznego

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem