Opatrzność [Boża]

(hebrajski, Haszgacha) – działanie, w którym Stwórca objawia się jako kontrolujący i kierujący biegiem spraw kosmosu, jak i każdej jego części. Zarówno w wielu fragmentach Biblii, jak i w literaturze apokryficznej (apokryfy i pseudoepigrafy), midraszach oraz w Talmudzie, znajduje wyraz wiara w oddziaływanie O., która jest przyczyną wszelkich zdarzeń, tak, iż „człowiek nie może zgiąć palca”, jeśli nie zostało to zdecydowane na Wysokościach (Chul(l)in 7b). Według ekstremalnie pojętej koncepcji, zwłaszcza w ujęciu islamskim (Aszarija), O. miała decydować o wszystkim, nawet o najmniejszym zdarzeniu, jakim na przykład jest upadek liścia z drzewa. I choć koncepcja ta oddziaływała na niektórych żydowskich myślicieli, to jednak większość z nich skłaniała się raczej ku przekonaniu, że O. nie angażuje się w każde indywidualne zdarzenie, lecz jej działanie jest skierowane przede wszystkim na ludzkość, co w dużej mierze było pochodną historycznej narracji biblijnej, w której Bóg uczestniczy w dziejach ludzkości. W okresie hellenistycznym, gdy prawa kosmiczne identyfikowano z wpływem gwiazd (por. astrologia), mędrcy Talmudu jednak uważali, że Izrael, jako naród wybrany, pozostaje pod bezpośrednim wpływem O., i nie jest zależny od wpływu ciał niebieskich. Najważniejszym problemem, wynikającym z przyjęcia koncepcji O. i związanej z nią Bożej wszechwiedzy (uprzedzającej, przedwiecznej), było pogodzenie ich z fundamentalnym dla judaizmu pojęciem ludzkiej wolnej woli. Podstawowe znaczenie miało tu stwierdzenie Rabiego Akiwy: „Wszystko jest z góry przewidziane, ale władza [tu: czynienia, w rękach człowieka = wolna wola] została dana. Świat sądzony jest według dobra. Wszystko zależy od wielkości uczynków” (Pirke(j) Awot 3,15). Niektórzy myśliciele, np. Abraham ben Meir ibn Ezra, sądzili, że O. odnosi się jedynie do ogólnych kategorii i procesów, a nie oddziaływuje na indywidualny los. Jednak największe znaczenie dla myśli żydowskiej miały poglądy Majmonidesa, wyrażone w dziele More Newuchim. Według niego, boska wszechwiedza ma inną naturę niż ludzka, gdyż jednym „rzutem oka” obejmuje wszystko (przeszłość, teraźniejszość i przyszłość) oraz nie determinuje przebiegu wydarzeń. Wolna wola jest fundamentalną zasadą Tory i jej wyznawców, lecz równocześnie jest nią założenie, że Bóg nie może być przyczyną czynienia zła. Majmonides odrzucił pogląd, zgodnie z którym nawet najdrobniejsze zdarzenie jest determinowane decyzją w Niebiosach. Uważał bowiem, że każdy człowiek ma swój „udział” w O., proporcjonalny do swej doskonałości, co określił terminem haszgacha pratit (hebrajski, opatrzność indywidualna), tym samym odrzucając pogląd, że odnosi się ona jedynie do ogólnych kategorii i procesów. Interpretacja O., dokonana przez Majmonidesa, zachowuje swą aktualność do czasów współczesnych, przynajmniej w odniesieniu do generalnego nurtu judaizmu. (Zob. też chamsa)

Autor hasła: Rafał Żebrowski

Strona główna Polskiego Słownika Judaistycznego

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem