Jerozolima

(hebr. Jeruszalajim; jid. Jeruszolajim); w BH nosząca także nazwę Szalem, nazywana również m.in. Świętym Miastem (hebr. Ir ha-Kodesz), Miastem Bożym (hebr. Ir-Elohim), Miastem Dawida (hebr. Ir Dawid) oraz Syjonem (Cij(j)on) – najświętsze miasto judaizmu, znajdujące się w Erec Israel (zob. też Izrael); święte także dla mahometan i chrześcijan. Jego nazwa ma niepewną etymologię, prawdopodobnie pochodzi od dwu wyrazów: czasownika jrw = ustanowić oraz imienia zachodnio-semickiego boga Salem (Szalim), który był patronem miasta, wymienianego w tekstach ugaryckich; popularne wyjaśnienie nazwy J. brzmi: „ustanowienie pokoju”. Pierwsze wzmianki o J. (Ruszalimum) pochodzą z egip. tekstów złorzeczących z XIX–XVIII w. p.n.e., wspominana jest również w tekstach z Tel el-Amarna (XIV w. p.n.e.) w akadyjskiej formie Uruszalim. J. była stolicą królestwa Izraelitów (od czasu zdobycia jej – jako miasta Jebusytów – przez króla Dawida ok. 1000 p.n.e.), stając się symbolem ich jedności. Dzięki umieszczeniu w niej Arki Przymierza, stała się religijnym centrum Żydów; została rozbudowana za panowania króla Salomona, który wzniósł tam Pierwszą Świątynię (Świątynia Jerozolimska). Z tych m.in. względów J. zwano „Bożym Miastem”, „Miastem Sprawiedliwości” i „Wiernym Miastem”. Jako „miasto wybrane przez Boga” (2 Krl 21,4; Ps 132), stała się ona nie tylko miejscem składania ofiar, ale także celem pielgrzymek (por.: święta pielgrzymie; dziesiecina). Miasto oraz Świątynia zostały zdobyte i zniszczone przez Nabuchodonozora w 586 p.n.e., który zrabował skarby świątynne, a mieszkańców uprowadził do niewoli (niewola babilońska). W 538 p.n.e., za zgodą króla perskiego Cyrusa II, Świątynia została odbudowana, a 100 lat później wzniesiono nowe mury miejskie. W 70 n.e. miasto, wraz ze Świątynią, ponownie zostało zburzone przez Rzymian (wojna Żydów z Rzymianami [66–70 n.e.]). Po upadku powstania Bar Kochby (135 n.e.), na miejscu J. założono rzymską kolonię Aelia Capitolina. W okresie bizantyńskim w J. wzniesiono kilka świątyń, związanych z życiem i śmiercią Jezusa (Jezus z Nazaretu). W 638 n.e. J. po raz kolejny została zburzona, tym razem przez Arabów, dla których ważna była Święta Skała na Wzgórzu Świątynnym, czczona jako miejsce wniebowstąpienia Mahometa. W XII w. krzyżowcy utworzyli tam istniejące niecałe 100 lat Królestwo Jerozolimskie (por. krucjaty). Po jego upadku J. przeszła pod władanie muzułmanów. W okresie panowania Mameluków (XIV–XV w.) miasto wzbogaciło się w wiele budowli i urządzeń publicznych. W ramach imperium otomańskiego stało się ubożejącym, prowincjonalnym ośrodkiem. Jego oblicze zaczęli zmieniać żydowscy imigranci, przybywający liczniej w XIX w. i powstające za murami Starego Miasta nowe dzielnice (od 1855 z inicjatywy M. Montefiore). Rozwój miasta nabrał tempa w okresie sprawowania mandatu palestyńskiego przez Wielką Brytanię. Rezolucja ONZ (1947) w zamierzeniu miała stworzyć z J. niezależne terytorium pod administracją Narodów Zjednoczonych. Jednak w efekcie wojny o niepodległość (1947–1948) miasto zostało podzielone na dwie części; stara J. znalazła się w rękach arabskich i weszła do królestwa Jordanii (część żydowska została w znacznym stopniu ewakuowana i zniszczona), zaś nowe dzielnice znalazły się w Izraelu. Izraelczycy uznają J. za swą stolicę (w 1949 tam właśnie został przeniesiony rząd i Kneset, tj. parlament izraelski). W czasie tzw. wojny sześciodniowej (1967) Izraelczycy zajęli całą J. Fakt ten stał się przyczyną wielu konfliktów; m.in. proces restytucji żydowskiego stanu posiadania na Starym Mieście (według Arabów – jego wykupowania) i budowy nowych dzielnic także we wschodniej części J., rodziły często gwałtowne protesty i zajścia. Szczególne znaczenie ma Wzgórze Świątynne, na które pobożni Żydzi nie wchodzą w obawie, że przypadkiem mogliby stanąć w miejscu, w którym dawniej znajdowało się Święte Świętych, lecz modlą się u jego podnóża przy tzw. Ścianie Płaczu, będącej pozostałością starożytnej Świątyni. Znajduje się na nim także jedno z najświętszych miejsc islamu, Meczet al-Aksa (arab., Najdalszy; zw. też Meczetem na Skale), który w VIII w. wzniósł kalif Abd el-Malik na miejscu wcześniejszego meczetu kalifa Omara (VII w.). Strona izraelska stoi na stanowisku niepodzielności J., gdy tymczasem Palestyńczycy chcą w niej widzieć stolicę autonomii i przyszłego własnego państwa (por. Palestyna). Z zewnątrz wysuwane są także projekty nadania miastu międzynarodowego charakteru. Rozwiązanie problemu J. stanowi jeden z najważniejszych problemów procesu pokojowego na Bliskim Wschodzie. Tradycja żydowska umiejscawia w J. wiele znaczących wydarzeń. To właśnie z jej pyłu miał powstać pierwszy człowiek, Adam. Tutaj także lokalizuje się wzgórze Moria, gdzie miało miejsce ofiarowanie Izaaka (akeda; Rdz 22,2). J. miała być jednym z pierwszych dzieł Stworzenia; w miejscu Świętym Świętych umiejscawia się Ewen Sztij(j)a – skałę, stanowiącą centralny punkt, a zarazem i podstawę ziemi. Miastu temu przypisuje się cudowne właściwości, dlatego też Żydzi modlący się w krajach diaspory zwracają się podczas modlitwy w jego kierunku; główna ściana synagog z aron ha-kodesz, jak i wszystkie nagrobki na żydowskich cmentarzach zorientowane są ku „wschodowi”, tj. w kierunku J. W wymiarze duchowym jest to miejsce najwyższe; samo położenie J. na wysokości 760 m n.p.m., na dwunastu wzgórzach, sprawia, że podróżujący do niej pielgrzymi „wznoszą” się ku górze (alij(j)a). J. jest także uważana za centralne miejsce wydarzeń związanych z przyjściem Mesjaszaeschatologią. W czasach mesjańskich na jej miejsce ma się opuścić Niebiańska Jerozolima. Ze zburzeniem J. i żałobą po jej utracie, związane są w tradycji żydowskiej trzy posty w roku (Tisza be-Aw, Sziwa Asar be-Tam(m)uz, Asara be-Tewet) oraz wiele obyczajów, wprowadzonych w judaizmie rabinicznym (np. tłuczenie szklanki podczas ślubu; pozostawianie w stanie niewykończonym [np. niepomalowanym] jednego narożnika domu; pomijanie jednej potrawy w posiłku świątecznym lub jednego elementu w biżuterii bądź obiekcie sztuki kultowej). Wiele modlitw wspomina o nieustającej wierze Żydów w odbudowę J. i ich powrót do Syjonu. Miłość do J. najpełniej i najpiękniej wyrażają słowa Psalmu 137. Natomiast według Talmudu (traktat Kid(d)uszin), z dziesięciu miar piękna, którymi został obdarzony świat, dziewięć zostało przyznanych J. Waga, jaką przywiązuje się w liturgii i rytuale do J., wynika z wiary w powrót Żydów do Erec Israel, w którym to kontekście odbudowa J. i Świątyni nabrały symbolicznego znaczenia. Żydzi od wieków na Pesach pozdrawiają się słowami Le-szana ha-baa biruszalajim (hebr., [Do spotkania] na przyszły rok w Jerozolimie; jid. Leszono habo biruszolojim). W dniu wprowadzenia się do nowego domu (por. poświęcenie domu) jego właściciel na ścianie wschodniej, wyznaczającej kierunek, w którym zwracano się podczas modlitwy, zawieszał mizrach (często z panoramą J., Świątyni, lub Ściany Płaczu). Także w sztuce synagogalnej (w tym w polichromiach) niejednokrotnie pojawiało się wyobrażenie J., które wskazywało kierunek wschodni (wyróżnienie najważniejszej części synagogi), ale też nawiązywało do wątków mistycznych. Wiara w ostateczny powrót Żydów do J. i wynikająca z tego przez wieki nie wygasająca nadzieja spowodowały, że świecka ideologia syjonizmu znalazła szeroki oddźwięk wśród mas Żydów ortodoksyjnych (także na ziemiach polskich). Dla żydowskich mistyków J. była bramą do nieba i ziemskim mieszkaniem Szechiny. Przedstawiali ją więc jako Matkę, a jej mieszkańców – jako córki. Państwo Izrael gwarantuje pielgrzymom wszystkich religii dostęp do świętych miejsc w J. Wśród licznie przybywających tam pątników często objawia się tzw. „syndrom Jerozolimy”, ujawniający się zespołem zaburzeń mentalnych pod wpływem niezwykle głębokich przeżyć religijnych. (Zob. też: Ariel; Jom Jeruszalajim)

Autorzy hasła: Iwona Kamila Brzewska, Rafał Żebrowski

Strona główna Polskiego Słownika Judaistycznego

This website uses cookies to collect statistical data. If you do not accept it, please disable cookies in your web browser. I understand