Elijahu (Eliasz) ben Szlomo (Salomon) Zalman

Eliasz, Gaon z Wilna; Elijahu z Wilna, zw. Wielkim Gaonem Wileńskim lub HAGRA (akr. od Ha-Gaon Rabi Elijahu, pisane przez alef) (1720 Sielec – 1797 Wilno) – talmudysta i kabalista; jedna z największych i najciekawszych postaci w historii Żydów, która w decydujący sposób wpłynęła na ukształtowanie się misnagdyzmujudaizmu ortodoksyjnego. Pochodził z rodziny o tradycjach rabinackich. Tylko we wczesnej młodości korzystał z pomocy nauczycieli (ojca i Mojżesza, rabina z Kiejdan), nie studiował, jak inni, w jesziwach. W wieku niespełna 7 lat wygłosił swój pierwszy wykład talmud. w Synagodze Starej w Wilnie; mając lat 13 był biegły zarówno w TB, jak i – co było wówczas rzadkością – w TJ oraz kabalistyce. W wieku 18 lat ożenił się; do 25 roku życia podróżował (m.in. po Niemczech i Austrii). Powróciwszy do Wilna poświęcił się całkowicie studiom we własnym be(j)t ha-midraszu, otrzymując zasiłek od tamtejszej gminy. Kiedy miał 30 lat był już sławny w całym świecie żydowskim. Dopiero w wieku lat 40 porzucił pustelniczy tryb życia (miał spać jedynie po 2 godziny na dobę i nie rozmawiać o niczym, co by nie dotyczyło Tory). Nigdy nie przyjął jednak żadnego oficjalnego stanowiska; nie udzielał – jak inni uczeni – responsów i aprobacji. Interesował się gramatyką, geometrią, astronomią, zoologią, botaniką, geografią i medycyną, które uważał za przydatne do rozumienia Tory. Pod wpływem studiów kabalistycznych próbował stworzyć golema. Zwalczał chasydyzm, głównie jako ruch nie głoszący prymatu studiowania Prawa, a przez „kult” cadyków rodzący podejrzenia o sekciarstwo, podobne do sabataizmu. W 1772, 1781 i 1797 złożył podpis pod klątwą, rzuconą przez rabinat wileński na chasydów (cherem). Nie przyjął Menachema Mendla z Witebska i jego ucznia, Zalmana ben Barucha Szneura, którzy pragnęli złożyć mu wizytę i przekonać o zgodności zasad chasydyzmu z Torą. W 1780 E. ben Sz.Z. założył szkołę w Wilnie, w której pracował z niewielką grupą szczególnie zdolnych i zaawansowanych uczniów (por. m.in. Chaim ben Icchak z Wołożyna; Izrael ben Samuel Askenazi ze Szkłowa), kładąc m.in. nacisk na znajomość języka hebrajskiego i studia biblijne, poprzedzające poznawanie Talmudu. Jako uczony odżegnywał się od wszelkiej sofistyki i pilpulu. Zainicjował poważne studia nad Biblią, Talmudem i literaturą rabiniczną, m.in. oparte na śledzeniu paralel, cytatów i wersji tekstów, dzięki czemu został uznany za „ojca krytyki talmudycznej” oraz położył podwaliny pod tzw. racjonalizm litewski w naukach talmudycznych. Pozostawił w rękopisach 70 dzieł, z których 50 zostało wydane już po jego śmierci (niektóre tylko we fragmentach). Wśród prac E. ben Sz.Z. były m.in.: komentarz do Tory pt. Ad(d)eret Elijahu (Dubrowna 1804); komentarze do ksiąg biblijnych: Jozuego, Ezdrasza, 1 i 2 Kronik, Lamentacji, Hioba, Izajasza, Pieśni nad pieśniami, Habakuka, Jonasza, 1 i 2 Królewskiej, Ozeasza; liczne komentarze do Miszny, w tym do: Zeraim, Tohorot, Kodaszim, Pirke(j) Awot; komentarze do Tosefty; komentarze i glosy do całego TJ i całego TB oraz porządku ZeraimTJ i traktatu Awot de Rabi Natan; komentarze do midraszy, w tym do SifryPirke(j) de Rabi Eliezer; komentarze do poszczególnych części Szulchan Aruch; komentarze kabalistyczne, w tym do Sefer JeciraSefer ha-Zohar (t. 1–11); komentarze do Hag(g)ady szel Pesach. Opracował też dzieło nt. granic starożytnego Izraela i planu Świątyni Jerozolimskiej (Curat ha-Arec we-tabnit ha-Bajt, Szkłów 1802) oraz rozprawy poświęcone astronomii, trygonometrii i algebrze (m.in. Ajil Meszul(l)asz, Wilno, Grodno 1834). Z postacią E. ben Sz.Z. związanych było wiele ludowych legend. Poświęcono mu także liczne opracowania popularne i naukowe. Od końca XIX w. stał się również bohaterem kilku dzieł literackich, przede wszystkim przedstawiających go jako przeciwnika chasydyzmu. (Por. też m.in.: Abraham ben Eliasz Gaon z Wilna; Dawid z Makowa; Dow Ber z Międzyrzecza; Hurwic-Wilner Eliasz Pinchas; Issachar Ber ben-Tanchum; jesziwa w Wołożynie; Kadysz; Katz Abraham ben Aleksander z Kalisza; Lewin Joszua Heszel ben Elija Zeew ha-Lewi; Małe traktaty talmudyczne; Manasse ben Josef z Ilii; minhag; nusach; Seder Olam)

Autor hasła: Rafał Żebrowski

Strona główna Polskiego Słownika Judaistycznego

Zalman ben Szlomo Elijahu  - Elijahu (Eliasz) ben Szlomo (Salomon) Zalman - Polski Słownik Judaistyczny
Zalman ben Szlomo Elijahu (kliknij, aby powiększyć)

This website uses cookies to collect statistical data. If you do not accept it, please disable cookies in your web browser. I understand