„Zagłada Żydów żółkiewskich” Gerszona Taffeta

Żydowski Instytut Historyczny opublikował właśnie kolejną, szóstą już pozycję serii „Wydanie Krytyczne Prac Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej”.

Wide  en logo pl
fot. Grzegorz Kwolek (ŻIH)

Zagłada Żydów żółkiewskich Gerszona Taffeta – przed wojną nauczyciela religii mojżeszowej w Gimnazjum Państwowym w Żółkwi, po jej zakończeniu – współorganizatora i pracownika Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej (CŻKH), po raz pierwszy ukazała się w wersji książkowej we wrześniu 1946 r. Wydawnictwo to wraz z publikacjami Szymona Datnera (Walka i zagłada białostockiego ghetta [1]), Filipa Friedmana (Zagłada Żydów lwowskich [2]) i Natana Eliasza Szternfinkla (Zagłada Żydów Sosnowca [3]) należy do cyklu studiów i monografii ogłoszonych drukiem przez CŻKH, które najpewniej miały się stać częścią projektowanego przez Komisję wydawnictwa Pinkas PojlinKroniki Gmin Żydowskich w Polsce. Kronika miała być dziełem poświęconym dziejom poszczególnych skupień żydowskich w Polsce w okresie panowania hitleryzmu i składać się […] z oddzielnych monografij. [4] Twórcy koncepcji nie przesądzali ani o treści, ani o konstrukcji czy źródłach opracowań. Przyjmowali jedynie, że obejmą one „krótki zarys historyczny danej gminy żydowskiej do wojny i dzieje tego skupienia w czasie okupacji”. [5] Centralna Żydowska Komisja Historyczna dąży do tego, by świat był dobrze poinformowany zarówno o straszliwych niemieckich zbrodniach, jak również martyrologii i ruchu oporu każdego, nawet najmniejszego skupienia żydowskiego w Polsce [6] – tłumaczyli działacze CŻKH. W innym miejscu czytamy o Pinkas Pojlin: kolektywna ta publikacja stanowić będzie zbiorowy nagrobek na rozsianych po całej Polsce mogiłach żydostwa polskiego. [7]

Stosownie do wytycznych projektu opowieść Taffeta, pomyślana jako „pomnik jednej ze znaczniejszych gmin żydowskich”, otwiera sięgająca przełomu XVI i XVII w. historia tamtejszej gminy żydowskiej. W osobnym rozdziale zostały zebrane informacje na temat struktury społeczno-zawodowej oraz życia społecznego i politycznego żydowskich żółkwiewian w okresie międzywojennym. Kończy go krótki akapit, zaledwie w kilku zdaniach odnoszący się do okresu sowieckiej okupacji miasta. Kolejne strony publikacji wypełnia opis dziejów Żydów żółkiewskich od wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej do wiosny 1943 r., gdy Niemcy zlikwidowali tamtejsze getto, mordując przy tym niemal wszystkich jego mieszkańców. Książkę zamyka zestawiona przez jej autora lista siedemdziesięciu czterech nazwisk żółkwiewian ocalałych z Zagłady – niespełna 1,5% spośród – jak szacował – 5000 Żydów zaludniających miasto w czerwcu 1941 r. Długo oczekiwane i krwią najbliższych okupione wyzwolenie nastąpiło dnia 23 lipca 1944 r. Dzięki gorliwej pracy mieszkańców miasta, dźwigało się ono z ruin i coraz bardziej usuwało się ślady materialnego zniszczenia. Jedynie rana zadana ludności miasta przez wymordowanie znacznej ilości mieszkańców szczególnie Żydów, nie dała się zagoić. – czytamy w „Zakończeniu” Zagłady Żydów żółkiewskich.

Taffet prowadzi narrację w porządku chronologicznym. Opisuje pogarszające się warunki życia ludności żydowskiej, odnotowuje nasilające się prześladowania (nie zawsze tylko ze strony Niemców), rejestruje dokonywane w Żółkwi mordy na Żydach oraz ich wywózki do ośrodka zagłady w Bełżcu bądź do obozu janowskiego we Lwowie. Oddzielnie kreśli obraz działań podejmowanych przez Żydów pod naporem sytuacji – aktywności zaprogramowanych i wymuszonych przez okupanta (pisze m.in. o utworzeniu Judenratu, powołaniu milicji żydowskiej), a także przedsięwzięć wykraczających poza jego plany, niejednokrotnie prowadzonych wbrew jego intencjom (takich jak objęcie zorganizowaną opieką Komisji Sanitarnej Judenratu tzw. skoczków – uciekinierów z pociągów jadących do Bełżca, działalność oświatowa i kulturalna Żydów, przygotowania do ucieczki z transportów śmierci).

Za podstawowe źródło posłużyły Taffetowi, poza własną pamięcią, „wspomnienia i zeznania nielicznych Żydów żółkiewskich pozostałych przy życiu”. Krytykowali go za to recenzenci książki. Zarzucali mu między innymi, że pamięć ta może w niektórych wypadkach nie dopisywać i że skutkiem tego tu i ówdzie opis z perspektywy kilku lat wypadł może blado [8]; bardziej stanowczo wytykano autorowi gdzie indziej, że „w małym stopniu” uwzględnił on dane „dokumentarne i cyfrowe” [9] i właśnie dlatego Zagłada Żydów żółkiewskich nie zasługuje na „miano rozprawy historyczno-naukowej”. [10] Nawet najbardziej sceptyczni komentatorzy przyznawali jednak, że książka daje obraz zniszczenia żydowskiej ludności Żółkwi. [11] Większość zaś zgodnie powtarzała opinię Józefa Kermisza, którą i dziś należy w pełni uznać, że praca stanowi cenny przyczynek do dziejów martyrologii żydowskiej. [12] Taffet bowiem skrupulatnie zbiera fakty, ewidencjonuje nazwiska osób zaangażowanych w przedstawiane przez siebie wypadki, zdaje relację z emocji towarzyszących różnym ich uczestnikom. Odwołując się do wiedzy nabytej już po wojnie, odszyfrowuje sensy wydarzeń niekiedy w pełni zrozumiałe dopiero z perspektywy czasu, wskazuje z jednej strony na to, co w przebiegu Zagłady w Żółkwi było unikatowe, a z drugiej na elementy wspólne, powtarzające się w innych miejscach. Zagłada Żydów żółkiewskich jest zarazem świadectwem zmagań i problemów, jakie napotykali wcześni historycy Zagłady, którzy jako ocalali podejmowali starania, by wykraczając poza swój jednostkowy los, spisać dzieje ludności żydowskiej w czasie wojny.

Obecne wydanie Zagłady Żydów żółkiewskich zostało poszerzone o przypisy opracowane przez Natalię Aleksiun. Jest ona również autorką Posłowia, w którym analizuje między innymi źródła i metodologię Taffeta, przyjętą przez niego perspektywę – w szczególności zwraca ona uwagę na elementy narracji, na których skupił się Taffet. Ponadto omawia recepcję książki, wreszcie zastanawia się nad kwestiami mniej lub bardziej z rozmysłem pominiętymi przez autora. Oddzielnie, w formie biogramów, wydrukowano pieczołowicie zebrane przez Natalię Aleksiun i Shukiego Eckera informacje biograficzne na temat żydowskich żółkwiewian wymienionych przez Taffeta na łamach książki – zgromadzony przez oboje autorów materiał, to często jedyny ślad po zamordowanych w większości podczas wojny żydowskich mieszkańcach Żółkwi. Do edycji krytycznej włączono również zestawienie danych demograficznych dotyczących Żółkwi w latach 1857–1941 przygotowane przez Shukiego Eckera oraz przygotowany wspólnie przez Shukiego Eckera i Natalię Aleksiun wykaz zmian nazw ulic dokonywanych przez kolejne – od połowy lat 30. XX wieku do dziś – władze miasta.

Więcej informacji o publikacji na stronie Wydawnictwa ŻIH

--------------------

Do tej pory w serii Wydanie Krytyczne Prac Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej ukazały się następujące książki (w kolejności publikacji):

Datner, Szymon, Walka i zagłada białostockiego ghetta, Ewa Rogalewska (przypisy), Katrin Stoll (posłowie), Warszawa 2014.

Hescheles, Janina, Oczyma dwunastoletniej dziewczyny, Piotr Laskowski (przypisy i posłowie), Warszawa 2015.

Szternfinkiel, Natan Eliasz, Zagłada Żydów Sosnowca, Aleksandra Namysło (przypisy i posłowie), Warszawa 2017.

Otwinowski, Stefan, Wielkanoc, Anna Kuligowska-Korzeniewska (posłowie), Dorota Jarecka (posłowie), Tomasz Żukowski (posłowie), Warszawa 2018.

Balberyszski, Mendel, Likwidacja getta wileńskiego, Ewa Rogalewska (przypisy i posłowie), Warszawa 2018.

Taffet, Gerszon, Zagłada Żydów żółkiewskich, Natalia Aleksiun (przypisy i posłowie), Warszawa 2019.


Przypisy:

[1] Zob. S. Datner, Walka i zagłada białostockiego ghetta, Łódź 1946; opatrzona posłowiem Katrin Stoll i przypisami przygotowanymi przez Ewę Rogalewską, książka została wydana ponownie w 2014 r. nakładem ŻIH jako pierwsza publikacja serii „Wydanie Krytyczne Prac Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej”.

[2] Zob. F. Friedman, Zagłada Żydów lwowskich, Łódź 1945.

[3] Zob. N.E. Szternfinkel, Zagłada Żydów Sosnowca, Katowice 1946; opatrzona posłowiem i przypisami Aleksandry Namysło, książka została wydana ponownie w 2017 r. nakładem ŻIH jako trzecia z kolei publikacja wspomnianej serii.

[4] AŻIH 303/XX/184, Kronika Żydów Polskich, k. 14.

[5] Ibidem.

[6] Ibidem.

[7] AŻIH, 303/XX/26, Sprawozdanie z działalności CŻKH [u góry adnotacja: skrót], k. 58.

[8] Zob. J. Kermisz, Przedmowa, [w:] Zagłada Żydów żółkiewskich.

[9] Zob. W. Jasny, Publikacje Centr[alnej] Żydowskiej Komisji Historycznej, „Głos Bundu”, 15 I 1948, nr 1.

[10] Ibidem.

[11] Ibidem.

[12] Zob. J. Kermisz, Przedmowa, [w:] Zagłada Żydów żółkiewskich; zob. także B. Mosiężnik, Kiria Nisgawa (ogród wyniosły), „Nasze Słowo” 1946, nr 607, s. 9; Zagłada Żydów żółkiewskich, „Biuletyn Żydowskiej Agencji Prasowej”, 16 IX 1946, nr 104, k. 3.






This website uses cookies to collect statistical data. If you do not accept it, please disable cookies in your web browser. I understand