Piętnaście podróży z Warszawy do Londynu

Nakładem Wydawnictwa ŻIH i Muzeum Sztuki w Łodzi ukazały się wspomnienia Jasi Reichardt z lat 1939–1946. Na przefiltrowane przez dziecięcą wrażliwość obrazy wojny i tytułowych piętnastu podróży wiodących z warszawskiego getta do Londynu, nakładają się „dorosłe” opisy losów rodziny zawarte w listach wysłanych przez matkę dziewczynki do siostry — Franciszki Themerson — zamieszkałej w Londynie.

Wide  en pietnascie2

Wspomnienia Jasi Chaykin (Reichardt) rozpoczynają się wczesnym latem 1939 roku w Warszawie. Autorka, która miała wtedy 7 lat, przywołuje swoje dzieciństwo, dom rodzinny, rodziców — Marylę i Sewka Chaykin, wakacje spędzane w willi dziadków w Falenicy, ulubione zajęcia, szkołę. Dziewczynka „wiedzie spokojne i przyjemne życie”, które zakłócają jedynie lęk przed samotnością i długie, trudne do rozczesania, włosy.

Kiedy 1 września 1939 r. wybucha wojna, zwyczajne życie dobiega końca, a to, co się rozpoczyna, jest zarazem niewyobrażalne i trudne do opisania.

Szeroki wachlarz zajęć, którym mała Jasia oddawała się przed wojną, zostaje ograniczony do trzech: czytania, rysowania i przerabiania szkolnego materiału. Obserwuje zmiany, które następują w życiu jej rodziny na skutek zbrodniczej polityki okupanta wobec ludności żydowskiej. Bezpieczeństwo, które dają jej najbliżsi, pozwala jej czynić to bez niepokoju i obaw o przyszłość. 

Obraz ten zostaje uzupełniony opisem losów rodziny z perspektywy osób dorosłych, a zachowanym w listach wysyłanych z getta przez matkę Jasi do siostry — Franciszki Themerson (żony Stefana Themersona) zamieszkałej w Paryżu, następnie w Londynie. Korespondencja pokazuje dzieje rodziny w ciągu dwóch lat spędzonych w warszawskim getcie. Jest to siłą rzeczy opis szczątkowy — niektóre fragmenty zostały zatrzymane przez cenzurę, inne zostały przez autorkę listów zaszyfrowane, część faktów została ukryta celowo, by nie wzbudzać niepokoju odbiorców.

Listy, czyli świat dorosłych, są dopełnieniem dziecięcych wspomnień Jasi, a one z kolei stają się komentarzem do listów. Z obu źródeł wyłania się obraz świata, w którym „niepokój i niepewność są normą”, a reagowanie milczeniem na okrucieństwo życia staje się modus vivendi.

Zbiór liczy piętnaście listów i trzydzieści jeden kartek pocztowych. Ich ton jest „spokojny, ale stopniowo zaczyna z nich wyzierać coraz większa rozpacz”. Wreszcie przestają przychodzić. Ostatnia kartka nosi datę 20 czerwca 1942 r. Miesiąc później rozpoczyna się akcja likwidacyjna w warszawskim getcie, w wyniku której zostają zamordowani również rodzice Jasi.

Dziewczynce udaje się przeżyć dzięki temu, że zostaje przeszmuglowana na stronę aryjską w czerwcu 1942 r. Od tej chwili Jasia zaczyna liczyć swoje podróże. Tytułowe piętnaście podróży trwa łącznie sześć lat (1940–1946), z czego czternaście odbywa się w Polsce. Trasa pierwszej wiedzie z ulicy Pięknej do getta. Druga jest przeprowadzeniem dziewczynki na stronę aryjską i umieszczeniem jej w Zofiówce w Otwocku, szpitalu psychiatrycznymi, którym kierowali Irena i Stefan Millerowie. Kolejna — tym razem samotna — to ucieczka z getta w Otwocku tuż przed jego likwidacją. Ostatnia to podróż do Londynu na początku 1946 r.

Piętnaście podróży prowadzących z warszawskiego getta, w którym po raz ostatni widziała rodziców, ku życiu, które udaje jej się zachować dzięki miłości i opiece wielu osób, a także ogromnemu szczęściu, które nigdy jej nie opuściło.


Jasia Reichardt – kuratorka, krytyczka sztuki. Urodziła się w Polsce, kształciła w Anglii, obecnie mieszka w Londynie. W latach 1963–1971 była zastępczynią dyrektora londyńskiego Institute of Contemporary Arts (ICA), a w latach 1974–1976 – dyrektorką Whitechapel Gallery. Wykładała w w londyńskiej Architectural Association School of Architecture oraz innych uczelniach. Napisała kilka książek, m.in. The Computer in Art (1971), Robots: Fact, Fiction, and Prediction (1978), publikowała także w większości międzynarodowych czasopism artystycznych. W latach 1990–2014 wraz z Nickiem Wadleyem opracowała i skatalogowała Archiwum Themersonów, które obecnie znajduje się w Bibliotece Narodowej w Warszawie.

--------------------

Książka wydana przez Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma we współpracy z Muzeum Sztuki w Łodzi.

Więcej informacji o książce

Patrz: Księgarnia na Tłomackiem



This website uses cookies to collect statistical data. If you do not accept it, please disable cookies in your web browser. I understand