Nie tylko Ben-Gurion. Świat płońskich Żydów przed Zagładą

28 października 1942 roku Niemcy rozpoczęli likwidację płońskiego getta, w wyniku której w obozie Auschwitz-Birkenau zostało zamordowanych dwanaście tysięcy Żydów. Płońsk znany jest przede wszystkim jako miejsce urodzenia pierwszego premiera Izraela, Dawida Ben-Guriona, jednak dzieje płońskich Żydów to przede wszystkim opowieść sześciu wiekach codziennego życia tych, po których nie został już żaden ślad.

Wide zrzut ekranu 2018 10 28 o 14.51.56
Drużyna „Hamaccabi Hatzair” w Płońsku, 1919  /  Yad Vashem

Początek historii społeczności żydowskiej w Płońsku sięga połowy XV wieku, jednak pierwsi żydowscy kupcy przebywali w grodzie zanim ten otrzymał prawa miejskie od księcia mazowieckiego Ziemowita IV w 1400 roku. Żydzi w Płońsku zajmowali się przede wszystkim handlem i udzielaniem pożyczek, ale również produkowali alkohol, prowadzili ubój bydła, byli dzierżawcami i zarządcami gospodarstw. Podczas „potopu szwedzkiego” zostali oskarżeni o wspomaganie wojsk najeźdźcy i w mieście doszło do pierwszego pogromu na ludności żydowskiej. W końcu XVII wieku Żydzi mieli już cmentarz i synagogę, która w kolejnych wiekach będzie rozbudowywana i zasłynie z najpiękniejszych na północnym Mazowszu fresków. W Kucharach, osiem kilometrów na wschód od Płońska, w 1823 roku Samuel Marcus Posner, przybyły z Finlandii żydowski kupiec, rabin i filantrop założył jedną z pierwszych w Królestwie Polskim manufakturę włókienniczą i rolniczą osadę, w której Żydzi uczyli się uprawy ziemi. 

XIX wiek to dla Żydów europejskich czas powstawania nowych prądów filozoficznych, nurtów religijnych i partii politycznych. Płońsk stał się miejscem, w którym ścierały się różnorodne programy polityczne i społeczne oraz powstały nowe partie. Haskala miała w mieście wielu zwolenników (maskilów), którzy wspólnie studiowali Torę i uczyli się obcych języków. Żydowskie oświecenie dało początek ruchom emancypacyjnym i asymilacyjnym, płońscy Żydzi walczyli w powstaniu styczniowym, a także dostarczali powstańcom broń, ubrania, buty i zbierali pieniądze. W 1865 roku maskile założyli Stowarzyszenie Poszukiwaczy Tory i Mądrości, co stało się początkiem wzrostu zainteresowania językiem hebrajskim., czytano wspólnie literaturę hebrajską, a także zapoznawano się z polską literaturą i kulturą. 

Płońsk dał początek jednej z gałęzi partii Chowawej Syjon, wspierającej emigrację do Erec Israel, uważanej za prekursora syjonizmu, a liderem płońskich syjonistów był Awigdor Grün, ojciec pierwszego premiera Izraela. Dawid Ben-Gurion (Dawid Grün) jako czternastolatek został członkiem „Agudas Ezra” – syjonistycznego klubu młodzieżowego, propagującego aliję. Płońscy syjoniści zaangażowali się w ruch Bnej Syjon (Synowie Syjonu), który skupiał dwustuosobową grupę młodzieży i w mieście powstały grupy edukacyjne dla robotników i biedniejszych warstw społecznych, gdzie nauczano hebrajskiego, historii żydowskiej oraz wiedzy o Izraelu. Większość dzieci i młodzieży wychowywanej w tradycyjnych rodzinach otrzymywała religijne wykształcenie w chederach i szkołach Talmud-Tora. Partia Agudat Israel miała duży wpływ na ortodoksyjną społeczność w mieście, przyczyniła się do utworzenia organizacji młodzieżowych i kobiecych, a także otworzyła w 1924 roku szkołę Beit Jakow dla 150 dziewcząt.

W drugiej połowie XIX wieku pojawiają się mieście także chasydzi, związani między innymi z dynastią Ger (Gur) z jednego z najważniejszych centrów chasydyzmu na ziemiach polskich w Górze Kalwarii. 

W latach dwudziestych XX wieku w Płońsku funkcjonowały również grupy folkistów – świeckich Żydów popierających żydowską autonomię i kulturę jidysz, zainteresowani rosyjskim osadnictwem w Birobidżanie. Nielegalnie działali także komuniści, a jeden z nich Kalman Gelbard po wyjeździe do Izraela założył tam Żydowską Partię Komunistyczną. 

W Płońsku istniały biblioteki żydowskie działające jako miejsca spotkań popularyzujących literaturę, klubów dyskusyjnych oraz kolacji szabatowych. Biblioteka maskilów z organizacji „Haor” (Światło), a później „Tarbut” (Kultura) była prekursorskim „podróżującym uniwersytetem”, gdzie spotykała się grupa studiująca Gemarę w języku hebrajskimi oraz czytająca popularną wówczas literaturę obcą przetłumaczoną na ten język. W sali widniały portrety Chaima Weizmanna — naukowca, polityka i działacza syjonistycznego i Teodora Herzla — ideologa politycznego syjonizmu. Natomiast biblioteka syjonistów stała się centrum kulturalnym dla uboższej warstwy społeczności żydowskiej w Płońsku, ale także dla stowarzyszeń młodzieżowych i dziecięcych. Żydówki związane były ze Stowarzyszeniem Kobiet i uczestniczyły w działaniach pomocy socjalnej, zbierały pieniądze dla najbiedniejszych i uczęszczały na zajęcia kulturalne i sportowe. Organizowały wyjazdy wakacyjne dla dzieci z biednych żydowskich rodzin, organizowały odzież, żywność i książki. 

W mieście działał chór i kółko teatralne imienia I.L. Pereca, które wystawiało sztuki między innymi Szolema Alejchema i Antona Czechowa, natomiast w sali straży pożarnej odbywały się wieczory muzyczne i kabaretowe, a dochód z biletów na przedstawienia przeznaczany był na organizacji samopomocowych miejskich oraz szkolnych. Do Płońska przyjeżdżali artyści z programami teatralnymi oraz literaci na wieczorki autorskie.

Miejscami spędzania wolnego czasu były okoliczne lasy, gdzie wędrowano i jeżdżono na rowerach i rzeka Płonka, której umiarkowany prąd zachęcał do pływania. Honorowym zadaniem dla wszystkich mieszkańców miasta było zmierzenie się z najbardziej niebezpiecznym miejscem wiru rzeki i przepłynięcie tego odcinka. Młodzież spotykała się popołudniami i na placu straży pożarnej ćwiczyła gimnastykę, a zimą wykorzystywano zamarznięty nurt rzeki do jazdy na łyżwach. 

W czasie pierwszej wojny światowej powstała w Płońsku oddział Żydowskiego Towarzystwa Gimnastyczno-Sportowego „Makabi” – największego wielosekcyjnego klubu sportowego. Członkowie klubu zebrali pieniądze na sprzęt do ćwiczeń i początkowo trenowali w siedzibie straży pożarnej, a później w magazynie zbożowym. „Makabi” nie było organizacją polityczną, promowano w nim zdrowy styl życia i sprawność fizyczną, ale promowano język hebrajski i ruch syjonistyczny.

Świat płońskich Żydów zginął bezpowrotnie po deportacjach z getta od października do grudnia 1942 roku. Ostatnim śladem pozostawionym przez żydowskich mieszkańców Płońska są kartki wyrzucone na trasie transportu do obozu Auschwitz-Birkenau, które przekazane grupie Oneg Szabat znalazły się w drugiej części Podziemnego Archiwum Getta Warszawy. Dwie bańki na mleko, zakopane prawdopodobnie na początku lutego 1943, a odnalezione podczas budowy osiedla Muranów 1 grudnia 1950 roku, stały się skarbcem, który ocalił od zapomnienia nie tylko nadawców i adresatów „Listów z Płońska”, ale pamięć o tysiącach bezimiennych płońszczan.




This website uses cookies to collect statistical data. If you do not accept it, please disable cookies in your web browser. I understand