Audycja BBC o sytuacji Żydów w Polsce

26 czerwca 1942 r. o godzinie 17.00 brytyjskie BBC nadało audycję o sytuacji polskich Żydów pod okupacją niemiecką. To był ważny dzień dla członków grupy Oneg Szabat.

Wide notatki
Notatka sporządzona przez Emanuela Ringelbuma, w której informuje o audycji nadanej przez Radio BBC.  /  Źródło: Archiwum ŻIH

26 czerwca 1942 r. o godzinie 17.00 brytyjskie BBC nadało audycję, w której informowano o zbrodniach popełnianych na narodzie żydowskim:

Nadamy teraz specjalną audycję dotyczącą straszliwych bestialstw, jakich dopuszcza się hitlerowski okupant w stosunku do Żydów. Do Londynu nadeszły szczegółowe wiadomości oddające w pełni chłodny, wyrachowany system, z jakim ludność żydowska rozstrzeliwana jest tysiącami i mordowana w okrutny sposób. Te nieludzkie zbrodnie popełniane na bezbronnych wołają o pomstę do nieba. Wołają one o sprawiedliwy i surowy wymiar kary.

Bezpośrednio po audycji wyemitowano także przemówienie w jidysz Szmula Zygielbojma, członka Rady Narodowej RP w Londynie, który potwierdził, że wiadomości o Zagładzie dotarły do wolnego świata:

Przemawiam do was, towarzysze i bracia, przejęty grozą z powodu bestialstw, jakich jesteście ofiarą. Świat zna cały ogrom waszego cierpienia, wie o korowodach pogrzebów, ciągnących bezustannie wzdłuż ulic, wie o dziesiątkach tysięcy wymordowanych niewinnie dzieci i starców. (...) świat wie o dziesiątkach tysięcy wytrutych w Chełmnie, wie o każdej zbrodni i o każdej potworności. I nic nie ujdzie mordercom bezkarnie. Jeśli może to wam być pociechą, to wiedzcie, że zapłacimy za każdą kroplę przelanej krwi. Ale świat zdaje sobie sprawę, że wy chcecie nie tylko zemsty, ale i pomocy. Wiedzcie, że wasze wyciągnięte ręce są widziane, że wasze wołania są słyszane.

To była ważna chwila dla Emanuela Ringelbluma i grupy Oneg Szabat, którzy od dłuższego czasu czynili starania, aby informacje o sytuacji Żydów w Polsce trafiły do światowej opinii publicznej. Grupa opracowała raporty traktujące o polityce okupanta wobec narodu żydowskiego: Wypadki chełmińskie, w którym znalazły się wiadomości o zagładzie Żydów z miasteczek Kraju Warty oraz m.in. wstrząsająca relacja Szlamka Winera o przymusowej pracy grabarza w ośrodku zagłady w Chełmnie (raport otrzymali przedstawiciele Armii Krajowej), opracowanie Drugi etap, w którym alarmowano, że Niemcy przystąpili do całkowitej, bezpośredniej eksterminacji Żydów na ziemiach okupowanych (nieznaną drogą opracowanie przekazano do Londynu, jego kopia znajduje się dziś w archiwum Studium Polski Podziemnej) oraz raport z czerwca 1942 r. zatytułowany Gehenna Żydów polskich pod okupacją niemiecką. Jest to obszerny, syntetyczny opis niemieckiej polityki antyżydowskiej od początku wojny, poparty wieloma przykładami pochodzącymi z materiałów zebranych przez Oneg Szabat. W części dotyczącej okresu Zagłady raport zamieszcza zestawienie liczby ofiar egzekucji i deportacji w poszczególnych miasteczkach do czerwca 1942 r. Pojawia się w nim także informacja o obozie zagłady w Bełżcu (do dziś zachowały się cztery egzemplarze tego raportu: trzy ocalały w tzw. pierwszej części Archiwum Ringelbluma, czwarty został przekazany latem 1942 r. polskim władzom podziemnym i obecnie jest przechowywany w aktach Delegatury Rządu na Kraj w Archiwum Akt Nowych. Jest prawdopodobne, że Gehenna Żydów polskich została wysłana także w lipcu 1942 r. do Londynu, ale nie ma potwierdzenia tej informacji w archiwach londyńskich).

Ostatni raport Oneg Szabat zachowany w kolekcji Podziemnego Archiwum Getta Warszawy to dokument z 15 listopada 1942 r. pt. Likwidacja żydowskiej Warszawy dotyczący przebiegu wielkiej akcji wysiedleńczej z getta warszawskiego w dniach 22 lipca – 21 września 1942 r. oraz funkcjonowania obozu zagłady w Treblince. Raport kończy się skierowanym do Rządu Rzeczpospolitej Polskiej i Rządów Państw Sprzymierzonych wezwaniem do wysłania do Treblinki międzynarodowej komisji celem zbadania i stwierdzenia prawdziwości podanych w raporcie faktów, natychmiastowego zastosowania kroków odwetowych wobec winnych tragedii Żydów polskich, a także natychmiastowego zastosowania kroków odwetowych wobec Niemców zamieszkujących ziemie Państw Sprzymierzonych.

Po nadaniu audycji przez BBC Emanuel Ringelblum tak pisał w Kronice getta warszawskiego:

Piątek, 26 czerwca 1942 r., jest dla Oneg Szabat dniem wielkich wydarzeń. Dziś przed południem radio angielskie nadało audycję dla polskich Żydów. Powiedziano wszystko, o czym dobrze wiemy: Słonim i Wilno, Lwów i Chełmno itd. W ciągu długich miesięcy boleliśmy, że świat jest głuchy i niemy wobec naszej tragedii, nie mającej sobie równej w dziejach. Mieliśmy pretensje do polskiej opinii publicznej, do czynników pozostających w kontakcie z rządem polskim, że nie podają [informacji] o rzezi polskich Żydów, że świat o tym nie wie. Oskarżaliśmy polskie czynniki, że świadomie przemilczają naszą tragedię, aby nie przyćmiła ich własnej tragedii. Wszystkie [nasze] interwencje dopięły, widocznie, w końcu swego. (…) Grupa „Oneg Szabat” wypełniła w ten sposób wielkie posłannictwo historyczne, zaalarmowała przecież świat o naszym losie i może uratowała setki tysięcy polskich Żydów od zagłady. (...) Jedno wiemy: spełniliśmy nasz obowiązek. Sprostaliśmy wszystkim trudnościom i dopięliśmy swego.

Jak zauważają Maria Ferenc Piotrowska i Franciszek Zakrzewski we wstępie do 22. tomu pełnej edycji Archiwum Ringelbluma (Prasa getta warszawskiego: wiadomości z nasłuchu radiowego), z zapisków Ringelbluma wynika, że identyfikował on informacje zawarte w audycji jako pochodzące od Oneg Szabat. Raport Gehenna Żydów polskich pod okupacją niemiecką rzeczywiście został latem przekazany polskim władzom podziemnym, jednak musiało odbyć się to po 26 czerwca, a audycja opierała się na wcześniejszych raportach Bundu przesłanych do Londynu.

Echa audycji znalazły się także w polskiej prasie podziemnej, m.in. w pismach „Biuletyn Informacyjny”, „Agencja Radiowa, „Rzeczpospolita Polska”, „Wytrwamy”, „Orzeł Biały”, „Jutro PN”, „Dziennik Polski”.

Dziennikarz bundowskiej jednodniówki „Szturm” z 5 lipca 1942 r. pisał w komentarzu zatytułowanym „Świat nas słyszy w bardzo podobnym tonie”: Ponad morzami, rzekami i lądami, ponad murami naszego ogromnego więzienia dociera do nas głos, który dodaje nam odwagi, który zapowiada nam, że nasz ból i cierpienie zostaną pomszczone.

Takiej pewności nie miał Eliasz Gutkowski, członek grupy Oneg Szabat, który 27 czerwca zastanawiał się w swoim dzienniku (Archiwum Ringelbluma, Dzienniki z getta warszawskiego, tom 23):

Bardzo sensacyjna wiadomość dotarła dziś do getta: wczoraj, w piątek, o godzinie piątej londyńskie radio nadało specjalną audycję dotyczącą zniknięcia Żydów na terenach polskich i rosyjskich. (...) Audycja została zakończona wezwaniem do społeczeństwa żydowskiego i głęboką wiarą, iż moment wybawienia i zemsty jest już blisko. Oznacza to, że w końcu nasze straszliwe cierpienia i bóle, a także [informacje] o naszych niezliczonych ofiarach dotarły do szerszej opinii publicznej na świecie! Czy możemy mieć nadzieję, że nasza sytuacja trochę się teraz zmieni na lepsze? Zostaną zatrzymane rzezie i wysyłanie tysięcy naszych braci i sióstr „w nieznanym kierunku”? Może... Chociaż nie jest to zbyt prawdopodobne. (...) tak czy inaczej jesteśmy tymczasem zabawką w rękach morderców.

Poinformowanie opinii publicznej o zagładzie Żydów w Polsce nie powstrzymały Hitlera przed kontynuowaniem zbrodniczej polityki wobec narodu żydowskiego, jednak słowa otuchy, jakie 26 czerwca popłynęły na falach radia BBC, były krótkim momentem triumfu dla grupy Oneg Szabat i Emanuela Ringelbluma, który pisał w dzienniku: Nawet nasza śmierć nie będzie bezsensowna, jak śmierć dziesiątków tysięcy Żydów. Wymierzyliśmy wrogowi mocne uderzenie. Zdemaskowaliśmy jego szatański plan zgładzenia w tajemnicy Żydów polskich. Przekreśliliśmy jego rachuby i odsłoniliśmy jego karty.

------------------

Na wystawie stałej „Czego nie mogliśmy wykrzyczeć światu” w Żydowskim Instytucie Historycznym pokazujemy – po raz pierwszy – oryginały dokumentów z Archiwum Ringelbluma.

Naszą obecną wystawę czasową „Szmul Zygielbojm. Milczeć nie mogę i żyć nie mogę” poświęciliśmy Szmulowi Zygielbojmowi, członkowi Rady Narodowej przy rządzie Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie w Londynie, który informował świat o tragicznym losie polskich Żydów pod niemiecką okupacją. Wobec klęski powstania w getcie warszawskim, a przede wszystkim na znak protestu przeciwko obojętności świata wobec Zagłady Żydów, 12 maja 1943 r. popełnił samobójstwo.


Źródła:

Archiwum Ringelbluma, tom 11, Ludzie i prace „Oneg Szabat”, opr. Aleksandra Bańkowska, Tadeusz Epsztein, WUW, Warszawa 2013,

Archiwum Ringelbluma, tom 22, Prasa getta warszawskiego: wiadomości z nasłuchu radiowego, opr. Maria Ferenc Piotrowska, Franciszek Zakrzewski, ŻIH, Warszawa 2016,

Archiwum Ringelbluma, tom 22, Dzienniki z getta warszawskiego, opr. Katarzyna Person, Zofia Trębacz, Michał Trębacz, WUW, Warszawa 2015,

Adam Puławski, W obliczu zagłady: Rząd RP na Uchodźstwie, Delegatura Rządu RP na Kraj, ZWZ-AK wobec deportacji Żydów do obozów zagłady (1941–1942), IPN, Lublin 2009,

Emanuel Ringelblum, Kronika getta warszawskiego, przeł. Adam Rutkowski, Czytelnik, Warszawa 1983,

Ruta Sakowska, „Wiadomości” ARG i raporty o Zagładzie. Status Archiwum Ringelbluma w getcie szczątkowym Warszawy, Kwartalnik Historii Żydów, marzec 2005, nr 1 (213).

-------------------

Wystawa stała jest jednym z kluczowych elementów Programu Oneg Szabat — wieloletniego planu działań upamiętniających Archiwum Ringelbluma i grupę Oneg Szabat zainicjowanego przez Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma oraz Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce. Program jest realizowany w ramach partnerstwa publiczno-prywatnego.










Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem