74. rocznica likwidacji Litzmannstadt Getto

W drugiej połowie czerwca 1944 roku rozpoczęła się likwidacja getta łódzkiego. Pierwszy transport do Auschwitz wyruszył 23 czerwca, wówczas pierwszych 10 transportów (7196 osób) wywieziono do obozu zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem. Deportację przerwano w dniu 14 lipca. Ostateczna likwidacja przebiegała od 9 do 29 sierpnia. Ze stacji Radegast, łódzkiego Umschlagplatzu, do KL Auschwitz-Birkenau (Oświęcim-Brzezinka) wywieziono około 70 000 ludzi. Większość została zamordowana bezpośrednio po przybyciu.

Wide   054 1
Chaim Rumkowski wśród grupy osób na ulicy getta, 1940 r.  /  Źródło: Archiwum ŻIH

Litzmannstadt-Getto, bo tak brzmiała oficjalna nazwa getta łódzkiego, było drugim pod względem wielkości gettem na okupowanych ziemiach polskich. Od momentu powstania w lutym 1940 roku przeszło przez nie 200 000 osób. Liczba ta obejmuje żydowskich mieszkańców Łodzi i okolicznych miast, a także Żydów deportowanych z Niemiec, Austrii, Luksemburga, Czech. Przez krótki czas na terenie getta mieszkało także około 5 000 Romów.

Getto łódzkie było szczelnie zamknięte, oddzielone od reszty miasta płotami i drutami kolczastymi. Otaczał je pierścień gęsto rozstawionych posterunków. Specyficzna izolacja miała wpływ na panujące w nim warunki życia, które były wyjątkowo ciężkie.

Wśród mieszkańców śmiertelne żniwo zbierały choroby, mordercza praca, a zwłaszcza chroniczny głód. Porcje żywnościowe były katastrofalnie małe. Szacuje się, że w getcie zmarło 45 000 osób, z czego aż 40 000 z głodu.

Getto łódzkie bardzo szybko przekształciło się w gigantyczny obóz pracy niewolniczej. Pracowali nie tylko mężczyźni, ale także kobiety i dzieci. W lipcu 1942 roku na 102 000 ludności 69 000 było zatrudnionych w 74 zakładach. Liczba ta gwałtownie wzrosła po pierwszej wielkiej akcji deportacyjnej, nazywanej „Wielką Szperą”, która miała miejsce we wrześniu 1942 roku. Do obozu śmierci w Chełmnie wysłano wówczas 15 685 Żydów. Głównie były to dzieci do lat dziesięciu i osoby, które ukończyły 65. rok życia.

Zobacz w Centralnej Bibliotece Judaistycznej: Nasza Gazetka Litzmannstadt Getto, 24.08.1940 r. prowadzona przez dzieci i wychowawców Domu Sierot na Marysinie.

Wybór dokumentów z łódzkiego getta zgromadzonych w Centralnej Bibliotece Judaistycznej:

Niemieckim zarządcą getta łódzkiego był Hans Biebow. Koneksje i partyjne układy utorowały mu drogę do kariery w III Rzeszy. Wcześniej był handlarzem kawy w Bremie. Biebow rządził gettem za pośrednictwem Przełożonego Starszeństwa Żydów Chaima Mordechaja Rumkowskiego. Tego znanego przed wojną syjonistę i społecznika uważa się za „najciemniejszą postać, jaką wydał okres Zagłady“. Wsławił się wyjątkowym okrucieństwem – osobiście bił i katował mieszkańców getta. Ponadto swoją pozycję wykorzystywał do molestowania seksualnego kobiet i dzieci. Współcześni historycy spierają się o ocenę prowadzonej przez Rumkowskiego polityki zarządzania gettem. Jedni uznają go za genialnego taktyka walki o przetrwanie. Inni krytykują za „agresywne i niepohamowane rządzenie w stylu dyktatorskim”.

Zobacz w Centralnej Bibliotece Judaistycznej: Album resortu kapeluszy w getcie łódzkim

W drugiej połowie czerwca 1944 roku rozpoczęła się likwidacja getta łódzkiego. Pierwszy transport do Auschwitz wyruszył 23 czerwca, wówczas pierwszych 10 transportów (7196 osób) wywieziono do obozu zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem. Deportację przerwano w dniu 14 lipca. Ostateczna likwidacja przebiegała od 9 do 29 sierpnia. Ze stacji Radegast, łódzkiego Umschlagplatzu, do KL Auschwitz-Birkenau (Oświęcim-Brzezinka) wywieziono około 70 000 ludzi. Większość została zamordowana bezpośrednio po przybyciu.


Archiwum getta łódzkiego

17 listopada 1940 r. w ramach administracji żydowskiej powołano Wydział Archiwum mający za zadanie dokumentowanie dziejów łódzkich Żydów podczas wojny. Jak czytamy we wstępie do „Encyklopedii getta”, jego działalność miała służyć przede wszystkim Przełożonemu Starszeństwa Żydów Rumkowskiemu, gromadzić materiały dokumentujące jego działalność i osiągnięcia. [1] Współpracownicy Archiwum opisywali jednak wszystko, co działo się w getcie, kompletując tym samym materiały dla przyszłych pokoleń. 

W placówce tej od 12 stycznia 1941 r. do 30 lipca 1944 r. wydawano Biuletyn Kroniki Codziennej cenzurowany przez specjalną komisję powołaną przez Rumkowskiego — powstała w ten sposób kronika liczy ponad 2 tys. stron.

Na początku 1944 r. pracownicy archiwum rozpoczęli równolegle kolejny projekt: pisanie Encyklopedii getta, która już nie podlegała cenzurze Rumkowskiego i która miała być swego rodzaju podsumowaniem, bilansem wspólnoty żydowskiej uwięzionej za drutami getta. [2] Hasła, które opracowano, dotyczyły głównie: osób, instytucji gettowych, życia codziennego (przedmioty codziennego użytku, produkty żywnościowe), definicji słów, czy powiedzeń funkcjonujących wśród mieszkańców getta. Wśród autorów haseł znaleźli się: Oskar Singer (kierownik Wydziału Archiwum, sprawował pieczę nad całym projektem), Oskar Rosenfeld, Bernard Ostrowski, Józef Uryson, Jerechmil Bryman, Józef Zelkowicz i in. Lista zaplanowanych haseł obejmuje 1347 pozycji, opracowano ok. 400, głównie w języku niemieckim (także w jęz. polskim i jidysz).

Prace nad Encyklopedią trwały ok. pół roku i przerwała je likwidacja getta. Była pisana na kartach o wymiarach 167x140 mm w kilku egzemplarzach. [3] Materiały z Wydziału Archiwum zostały ukryte przez Nachmana Zonabenda, a po wojnie przekazano je Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej z siedzibą w Łodzi (przekształconej w 1947 r. w Żydowski Instytut Historyczny w Warszawie). W 1968 r. część dokumentów wróciła do Łodzi na podstawie decyzji Naczelnej Dyrekcji Archiwów. Kolejny znaczący zbiór dokumentów z getta łódzkiego jest przechowywany w Archiwum Kibucu im. Bojowników Getta w Izraelu. Kilka kart z hasłami oraz tekst wstępu do Encyklopedii autorstwa Oskara Rosenfelda znajdują się w Archiwum Instytutu Yad Vashem w Jerozolimie oraz w Archiwum YIVO w Nowym Jorku. W 2014 roku, w efekcie prac naukowców z Uniwersytetu Łódzkiego, Archiwum Państwowego w Łodzi, Żydowskiego Instytutu Historycznego oraz Centrum Badań Żydowskich UŁ wydano pierwszą publikację gromadzącą całość zachowanych źródeł.

O życiu codziennym w łódzkim getcie możemy dowiedzieć się także z dokumentów, notatek czy dzienników, które po wojnie odnajdowano w gruzach, na strychach czy w piwnicach, m.in. Dziennika Dawida Sierakowiaka czy Dziennika z getta łódzkiego Rywki Lipszyc.

Również grupa Oneg Szabat kolekcjonowała materiały z getta łódzkiego. W 10. tomie pełnej edycji Archiwum Ringelbluma Losy żydów łódzkich (1939–1942) umieszczono różnorodne materiały z Litzmannstadt Getto: relacje uciekinierów z Łodzi do Warszawy, zwłaszcza z pierwszych miesięcy okupacji; listy łódzkich Żydów do rodzin w Warszawie; oficjalne obwieszczenia sygnowane przez Chaima Rumkowskiego oraz teksty jego przemówień; urzędowe zestawienia cen i wykazy zakładów pracy; karty żywnościowe i specjalne pieniądze getta łódzkiego, a także zbiór anonimowych wierszy – satyr na gettową biurokrację, urzędników i samego Rumkowskiego.

Przypisy:

W publikacji wykorzystano fragmenty publikacji dr Agnieszki Żółkiewskiej, W 73. rocznicę ostatecznej likwidacji getta łódzkiego.

[1] Krystyna Radziszewska, Przyczynek do historii kultury getta. O Encyklopedii getta, s.XIII [w:] Encyklopedia getta. Niedokończony projekt archiwistów z getta łódzkiego, Wyd. Uniwerstytetu Łódzkiego, Łódź 2014.

[2] Tamże, s. XIV.

[3] Ewa Wiatr, Jacek Walicki, Adam Sitarek, Encyklopedia getta. Nota edytorska, s.XXX [w:] Encyklopedia getta. Niedokończony projekt archiwistów z getta łódzkiego, Wyd. Uniwerstytetu Łódzkiego, Łódź 2014.









Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem