Tajemnice dzieciństwa Ireny Sendlerowej. W 108. rocznicę urodzin

Irena Sendlerowa jest znana na całym świecie dzięki medalowi „Sprawiedliwi wśród narodów świata”, filmom fabularnym i dokumentalnym, przedstawieniu teatralnemu czterech uczennic z Uniontown w stanie Kansas. Jednak jej życiorys, odkrywany na nowo przez wnikliwe pisarki, które dokładnie prześledziły archiwa i przeprowadziły szereg rozmów z samą panią Ireną, jak i jej bliskimi, nadal kryje wiele tajemnic. Zapraszamy na wpis z okazji Roku Ireny Sendlerowej.

Wide wide wide sendlerowa


Powstańcy i rewolucjoniści

Podczas rewolucji 1905 roku student piątego roku Wydziału Lekarskiego Stanisław Henryk Krzyżanowski (ur. 1877), zaangażowany w działalność niepodległościową, został usunięty z Uniwersytetu Warszawskiego za udział w demonstracjach. Kontynuował studia w Krakowie, ale nie zaprzestał antycarskiej działalności, za co ponownie relegowano go z uczelni. Ostatecznie ukończył studia medyczne w Charkowie, które możliwe były dzięki pomocy jednego z przyszłych szwagrów – Mieczysława Grzybowskiego, inżyniera chemika kierującego cukrownią pod Kijowem. W 1908 w Pohrebyszczach ożenił się z Janiną Karoliną z Grzybowskich (ur. 1885) – wnuczką powstańca styczniowego.

Tradycje niepodległościowe były obecne również w rodzinie matki  - jej dziadka Karola Grzybowskiego władze carskie zesłały na Syberię za udział w powstaniu 1863, który zmarł tam rok później. Babcia Konstancja z trzyletnim synem Ksawerym, po konfiskacie majątku rodzinnego w Kaliszu, była ukrywana przez okolicznych chłopów. Po kilku miesiącach znaleźli się w Warszawie, gdzie Konstancja Grzybowska pracowała haftując i robiąc swetry na drutach. Ksawery Grzybowski był przez całe życie administratorem dużych majątków ziemskich, ale nigdy nie odzyskał rodzinnej posiadłości.

Stanisław Krzyżanowski w 1909 roku rozpoczął pracę jako asystent prof. Alfreda Sokołowskiego na Oddziale Wewnętrznym Szpitala św. Ducha przy ulicy Elektoralnej 12 w Warszawie. Profesor Sokołowski był lekarzem pulmonologiem, jednym z pionierów leczenia chorób układu oddechowego i profilaktyki przeciwgruźliczej. Doktor Krzyżanowski był również członkiem Polskiej Partii Socjalistycznej i działaczem społecznym, kultywującym w domu idee socjalistyczne oraz tolerancję religijną. 15 lutego 1910 roku w Warszawie w rodzinie Janiny i Stanisława Krzyżanowskich urodziła się córka — Irena Stanisława, jednak rejestracja tego faktu miała miejsce dopiero 7 lat później.

Doktor Judym w Otwocku

W 1912 roku dwuletnia Irenka zachorowała na poważnie na koklusz, dlatego rodzinie zalecono zmianę klimatu i konieczność wyjazdu z Warszawy. Wybór padł na Otwock – podwarszawską miejscowość, gdzie doktor Krzyżanowski objął posadę asystenta w sanatorium przeciwgruźliczym doktora Geislera – twórcy Otwocka Uzdrowiska. Rodzina zamieszkała w domu po Władysławie Wrońskim, zmarłym kilka miesięcy wcześniej lekarzu i kierowniku Sanatorium Geislera. Oprócz praktyki lekarskiej Stanisław Krzyżanowski zaangażował się w działalność społeczną i lokalną – był przewodniczącym Koła Macierzy Polskiej w Otwocku i wiceprzewodniczącym Rady Opiekuńczej i Towarzystwa Przyjaciół Otwocka.

Praca w sanatorium i prywatna praktyka nie pozwalała na utrzymanie rodziny, nowoprzybyły medyk miał niewielu pacjentów, a przede wszystkim leczył otwocką biedotę i chłopów. Nie działały wówczas ubezpieczalnie ani kasy chorych, dlatego lekarze utrzymywali się jedynie z wolnej praktyki. Biedni pacjenci rzadko płacili za wizytę, a doktor Krzyżanowski dodatkowo pomagał im w zakupie leków. W trudnej sytuacji finansowej pomogła siostra Stanisława Maria, która wspólnie z mężem Janem Karbowskim wykupiła sanatorium Wiśniewskiego przy ulicy Kopernika 8 w Otwocku. Jan Karbowski był inżynierem komunikacji i zgromadził duży majątek podczas budowy kolei w Rosji. „Cała ta posiadłość mieściła się w rozległym parku. Wujostwo przekazali ją Tatusiowi nie na własność, ale w użytkowanie, dzierżawę. Tatuś z całą swoją pasją i energią zorganizował wzorowe sanatorium dla chorych na płuca. Fachowość, pracowitość i wielkie zamiłowanie do zawodu przyniosły mu sukces.”[1] Był to drewniany budynek mieszczący dwadzieścia sal i werandę dla chorych oraz m. in.: gabinet przyjęć, salę jadalną i bibliotekę. Doktor Stanisław Krzyżanowski wprowadził w swoim sanatorium nowoczesne metody leczenia gruźlicy wykorzystując walory klimatyczne Otwocka, był jednym z propagatorów leczenia klimatycznego, a swoim pacjentom zalecał leżakowanie na werandzie nawet przy ujemnych temperaturach.

Irena Sendlerowa wspominała po latach, że jej rodzinny dom w Otwocku był zawsze otwarty dla potrzebujących, a biednych Polaków i Żydów ojciec nadal leczył bezpłatnie. Otwockie dzieciństwo dało małej Irence możliwość poznania języka jidysz, gdyż towarzyszami jej zabaw były żydowskie dzieci.[2] Mimo ogromu obowiązków doktor, nie zapominał o rozwoju naukowym i codziennie czytał medyczną literaturę. Zapamiętała go jako zaangażowanego społecznie lekarza, wrażliwego na krzywdę innych człowieka i czułego ojca, który na zarzuty o zbytnim rozpieszczaniu córki odpowiadał: „Nigdy nie wiadomo jak potoczy się życie naszej córeczki. Może być i tak, że nasze pieszczoty będą najmilszymi dla niej wspomnieniami”.[3] Niedługo później okazało się, jak bardzo słowa te były prorocze, a ich echo nie opuszczało Ireny Sendlerowej do końca życia.

Jak żołnierz na posterunku

Wraz z wybuchem I wojny światowej pauperyzujące się społeczeństwo Otwocka zaczęło głodować i w 1917 roku rozpoczęła się walka z epidemią tyfusu. Zubożenie społeczeństwa i złe warunki sanitarne sprawiły, że z dnia na dzień doktorowi Krzyżanowskiemu przybywało coraz więcej pacjentów, ponieważ jako jedyny lekarz w Otwocku, nie bacząc na niebezpieczeństwo, jeździł do chorych. Zaraził się od pacjentów i zmarł 10 lutego 1917 roku w wieku zaledwie 40 lat. Trzy dni później w pogrzebie doktora wzięli udział Polacy i Żydzi, a w „Nowej Gazecie” można było przeczytać: „W Otwocku zginął, jak żołnierz na posterunku – młody, powszechnie ceniony i szanowany – Stanisław Krzyżanowski, zaraziwszy się od pacyenta tyfusem. Osierocił córeczkę i żonę”.[4]

Janina Krzyżanowska, wówczas 32-letnia wdowa, nie przyjęła propozycji Gminy Żydowskiej w Otwocku, której przedstawiciele proponowali utworzenie funduszu na wykształcenie córki doktora.

2 lutego 1917, Otwock

Według akt Archiwum Diecezji Warszawsko Praskiej tego dnia została ochrzczona 7-letnia Irena Krzyżanowska. Wątpliwości wokół okoliczności chrztu rozwiewają fragmenty książek Haliny Grubowskiej i Anny Bikont. Nie mógł przyprowadzić jej doktor Krzyżanowski, zarażony już w tym czasie z pewnością tyfusem, dlatego zastosowano standardowy zapis dla aktów chrztu w kościele katolickim: „Stawił się Stanisław Henryk Krzyżanowski…”.[5] Ojciec, nie kryjący swego ateizmu nie zgadzał się na chrzest córki, dlatego matka została przekonana po jego śmierci przez miejscowego proboszcza. W tamtym czasie chrzest i wpisanie do ksiąg metrykalnych było równoznaczne z wydaniem aktu urodzenia. Skąd w takim razie, prawdopodobnie wsteczna data, w kościelnych aktach? To tylko jedna z niejasnych kart w biografii Ireny Sendlerowej.


[1] cyt. za.: Mieszkowska A., Dzieci Ireny Sendlerowej, Warszawa 2009, str.64.

[2] W 1908 roku społeczność żydowska w Otwocku stanowiła 21%, a w 1916 — 45,2% ogólniej liczby mieszkańców miasta.

[3] cyt. za.: Mieszkowska A., Dzieci Ireny Sendlerowej, Warszawa 2009, str.65.

[4] cyt. za.: Bikont A., Sendlerowa. W ukryciu, Wołowiec 2017, str. 55.

[5] cyt. za.: Bikont A., Sendlerowa. W ukryciu, Wołowiec 2017, str. 51.


Bibliografia:

Anna Bikont, Sendlerowa. W ukryciu, Wołowiec 2017

Anna Mieszkowska, Dzieci Ireny Sendlerowej, Warszawa 2009

Halina Grubowska, Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej, Warszawa 2014

Witold S. Trybowski, Dzieje Otwocka uzdrowiska, Otwock, 1996.



Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem