Chanuka, czyli Święto Świateł

Chanuka to radosne i rodzinne wydarzenie, które co roku wyczekiwane jest przez dzieci i dorosłych w wielu żydowskich domach. Towarzyszące mu tradycje wiążą się nierozerwalnie z samą historią święta obchodzonego w miesiącu kislew (przypada on w listopadzie–grudniu).

Wide chanukija new

Chanuka obchodzona jest na pamiątkę powstania Machabeuszy. Gdy wybuchło powstanie i posąg Zeusa, bezczeszczący Świątynię od trzech lat, został obalony, Żydzi odzyskali swoje święte miejsce. Jednak, by przywrócić mu funkcję religijną, należało je rytualnie oczyścić. Wedle Talmudu odnaleziono tylko jeden niezbędny do oczyszczenia nietknięty dzban oliwy zapieczętowany arcykapłańską pieczęcią. Legenda głosi, że w cudowny sposób oliwa z tego dzbana wystarczyła, by światła paliły się przez kolejnych osiem dni. I na pamiątkę tego zdarzenia chanukowe światła zapala się przez ten sam okres.

Skoro jednak osiem dni, to dlaczego chanukija (świecznik chanukowy) ma dziewięć ramion? Jest tak dlatego, że dodatkowe ramię służy na specjalną świecę (szamasz), od której zapala się inne. Żadna bowiem „właściwa” świeca w świeczniku chanukowym nie może być zapalona od innej. Ze świętem tym łączą się też inne tradycje powstałe przez wieki istnienia żydowskiej kultury. Są tradycyjne potrawy – latkes (placki) i sufganijot (pączki) – jedne i drugie smażone na oliwie. Są tradycyjne zabawy, jak kręcenie bączka zwanego drejdlem, na którego ściankach widnieją hebrajskie litery nun, gimel, he i szin. Są to litery rozpoczynające słowa w zdaniu „Nes gadol haja szam” – „Wielki cud zdarzył się tam”. Gra ta jest do dzisiaj ulubioną chanukową zabawą dzieci żydowskich.

Wokół chanuki powstało też wiele tekstów – powiastek dla dzieci, historii z prasy – opierających się na jednym przedmiocie, którym jest świecznik chanukowy. Historia Żyda, który dorobiwszy się, zapomina o starej chanukiji, a ta ostatecznie okaże się najcenniejszym przedmiotem w jego domu. Dzieci wyczekujące zapalenia świec. Do dziś przetrwały przedwojenne opowiadania i nowele podobne umoralniającym powiastkom, które powstawały na Boże Narodzenie. Tego typu produkcja literacka była charakterystyczna dla literatury dziecięcej XIX i XX wieku i jest przykładem wzajemnych oddziaływań kultur polskiej i żydowskiej. Występujące w tych historiach elementy wspólne miały ten sam cel – wychowywać w duchu poszanowania tradycji, zachęcać do pomocy słabszym i pokazywać, jak nietrwałe potrafią być dobra materialne.

A same chanukije? Proste i bogato zdobione. Doskonale zachowane, nawet używane do dzisiaj – i te uszkodzone, których dawnej urody nie przywrócą nawet najbardziej zaawansowane zabiegi konserwatorskie, a rekonstrukcja odebrałaby im status świadka historii. Kiedyś wyjmowane były na tych kilka specjalnych dni z roku. Dziś w Polsce wyjmuje się je częściej z magazynów muzealnych niż z domowych kredensów.

Nawet wśród dokumentów Archiwum Getta Warszawy znaleźć można teksty dotyczące chanuki. W tekście Eliezera Gerszona znaleźć można pełen nadziei cytat:Chanuka pokazuje […] cud nieoczekiwanego ratunku opatrzności”.

Artykuły prasowe, powiastki dla dzieci, stare fotografie i dzieła sztuki – znajdą je Państwo w specjalne przygotowanej kolekcji chanukowej w naszym repozytorium cyfrowym – Centralnej Bibliotece Judaistycznej. Jednak wybrane przez nas obiekty to nie wszystko, co mamy w zbiorach Żydowskiego Instytutu Historycznego im. E. Ringelbluma.

Zachęcamy do własnych poszukiwań!

Zapraszamy też do nowo otwartego portalu Delet.











Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem