Bracia Hirszenbergowie — W poszukiwaniu ziemi obiecanej

Wide  ih wystawa bracia hirszenbergowie 02.04.17.poprawione

Wystawa Bracia Hirszenbergowie – w poszukiwaniu ziemi obiecanej wpisuje się w program obchodów 70-lecia Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma, najważniejszej powojennej instytucji zajmującej się zachowaniem i upowszechnianiem dziedzictwa Żydów polskich. Jest pierwszą monograficzną prezentacją prac malarzy Samuela i Leona oraz ich młodszego brata Henryka, architekta. Samuel uważany był, obok Maurycego Gottlieba, za jednego z prekursorów „sztuki żydowskiej” w Polsce. Dorobek Leona i Henryka pozostawał do tej pory prawie zupełnie nieznany.

Urodzeni w Łodzi w wielodzietnej rodzinie żydowskiej, bracia obrali różne ścieżki, poszukując swoich „ziem obiecanych”, pokonując drogę od pełnej uwarunkowań i ograniczeń ortodoksyjnej wspólnoty żydowskiej, przez przygodę z syjonizmem, do stania się obywatelami świata i pacyfistami. Byli częścią żydowskiej historii i tradycji, reprezentując mit nomada-tułacza-artysty. Wiemy o nich coraz więcej dzięki nowym badaniom oraz informacjom od mieszkającej w Izraelu rodziny Henryka, który od 1936 r. mieszkał w Palestynie a zmarł w 1955 r. w odrodzonym państwie Izrael.

Boris Schatz, założyciel Szkoły Sztuk Pięknych i Rzemiosła Artystycznego Bezalel  w Jerozolimie zaprosił Samuela do współpracy. Niestety, artysta zmarł przedwcześnie w 1908 r. Henryk w 1936 r. zabrał z Polski szkicownik brata z okresu studiów w Krakowie i ofiarował go nowo powstałemu Muzeum Sztuki w Tel Awiwie. Nie odnalazł już grobu Samuela zniszczonego prawdopodobnie podczas budowy nowej drogi w Jerozolimie, ale w symboliczny sposób połączył się z bratem w treści inskrypcji na swoim nagrobku. Najmniej znana jest biografia zmarłego w 1945 r. w Paryżu Leona.

Rozdzieleni przez los Leon i Henryk do końca życia wspominali Samuela jako mistrza, mentora i ukochanego starszego brata, który dzięki swojemu talentowi i możliwościom zawsze ich wspierał zapewniając środki finansowe na utrzymanie i wykształcenie – Leon rozpoczął studia w Monachium, a Henryk skierował się ku architekturze.
Możliwa dzięki wspólnej wystawie konfrontacja różnorodności dzieł pozwala zobaczyć twórcze drogi braci w nowym świetle, a jednocześnie przypomina zachodzące przez prawie stulecie zmiany w ich otoczeniu, w sztuce.

Prezentowany wybór obejmuje prace najlepsze, reprezentatywne dla braci Hirszenbergów, umieszczone we współcześnie zaaranżowanej przestrzeni. Twórczość każdego z braci jest ukazana na tle kolorów – niebieskiego, czerwonego i żółtego. Odwołujemy się w ten sposób symbolicznie do Sali Neoplastycznej zaprojektowanej przez Władysława Strzemińskiego dla Muzeum Sztuki w Łodzi. Dzieła braci Hirszenbergów, mocno związanych z Łodzią, przedstawione są w ideowym dialogu, zarówno w odniesieniu do ich życia i twórczości, jak również w stosunku do osiągnięć, obchodzącej swoje stulecie, polskiej awangardy.


Samuel [Szmul] Hirszenberg urodził się 10 lipca 1865 r. w Łodzi jako najstarszy syn Dawida i Sury Perły Awner. Ojciec prowadził wspólnie z Saulem Fryszmanem mały zakład tkacki. W 1881 r. Samuel ukończył czteroletnią naukę w Łódzkiej Szkole Rzemiosł, gdzie wykazywał niezwykłą zdolność do rysunku, interesował się także literaturą i filozofią. W tym samym r. dzięki pomocy dr. Mieczysława Cohna uzyskał skromne miesięczne stypendium od przemysłowców Izraela Poznańskiego i Markusa Silbersteina. Rozpoczął studia w krakowskiej Cesarsko-Królewskiej Szkole Sztuk Pięknych, w pracowniach Feliksa Szynalewskiego, Izydora Jabłońskiego i Władysława Łuszczkiewicza. Studia artystyczne kontynuował w latach 1883–1887 w Akademii monachijskiej pod kierunkiem Aleksandra Wagnera i w 1889 r. w Académie Colarossi w Paryżu. Na Wystawie Światowej wystawił wtedy nagrodzony medalem obraz Szkoła talmudystów [Jeszybot].

W 1893 r. ponownie powrócił do Łodzi. Wynajął pracownię i mieszkanie w kamienicy Mieczysława Pinkusa przy ul. Spacerowej 1. Wystawiał tam m.in. w Grand Hotelu, w Salonie Zygmunta Bartkiewicza, a także corocznie w TZSP w Warszawie, gdzie w konkursie malarskim zdobył 2. nagrodę (ex aequo z Olgą Boznańską). Wysyłał też obrazy na wystawy zagraniczne m.in. do Monachium (ekspozycja Secesji Monachijskiej, 1894), do Berlina i Paryża. W Monachium poślubił (16 grudnia 1896) Francuzkę Marię Annę Paulinę Chrétien (Kretjen), która przyjęła judaizm i imię Dinah. W 1900 i 1901 r. odbył podróże do Włoch, odwiedzając przebywających w Rzymie siostrę Helenę i jej męża rzeźbiarza, Henryka Glicensteina. Namalował wówczas wiele pejzaży oraz scen rodzajowych z okolic Rzymu, Tivoli, Anticoli Corrado oraz Capri, które zaprezentował w 1901 r. w salonie Jana Grodka w Łodzi oraz na wystawie indywidualnej w 1902 r. w warszawskim Salonie Aleksandra Krywulta. Na Wystawie Światowej Paryżu w 1900 r. za obraz Żyd wieczny tułacz otrzymał brązowy medal. W 1903 r. namalował cykl dekoracyjnych panneaux do Pałacu Poznańskich.

Pod koniec 1904 r. małżeństwo Hirszenbergów przeprowadziło się do Krakowa. Samuel skupił wokół siebie młode żydowskie środowisko artystyczne i stał się animatorem wydarzeń artystycznych i kulturalnych. Jesienią 1907 r. wyjechał na zaproszenie Borysa Schatza do Palestyny, gdzie objął stanowisko profesora malarstwa w utworzonej rok wcześniej Szkole Sztuk Pięknych i Rzemiosł Artystycznych Bezalel w Jerozolimie. W Jerozolimie stworzył wiele obrazów i rysunków o tematyce pejzażowej oraz studiów portretowych Żydów i Arabów, zbliżając się do stylistyki postimpresjonistycznej.

Najważniejsze miejsce w twórczości Samuela zajmują obrazy inspirowane żydowską historią i filozofią (Szkoła talmudystów, Cmentarz żydowski, Konferencyjka, Sjesta sobotnia, Żyd wieczny tułacz, Wychodźcy, Spinoza) – zazwyczaj w tradycji realistycznego malarstwa monachijskiego oraz kompozycje symboliczne. Przykładem kompozycji w duchu impresjonizmu jest studium z 1889 r. Dama z czerwoną parasolką. Na uwagę zasługują również inne, oprócz Czarnego sztandaru, dzieła, które zaliczyć należy do wczesno-ekspresjonistycznych: Odwiedziny na grobach ojców, Klątwa, Licytacja, Taniec chasydów oraz rzadko doceniane, mniej znane malarstwo pejzażowe i portretowe.

Zmarł 15 września 1908 r. w Jerozolimie.


Leon (Lajbuś) Hirszenberg (Herszenberg) urodził się 27 czerwca 1869 r. w Łodzi. Malować uczył się od starszego brata Samuela, ok. 1890 r. prawdopodobnie także w Monachium. W połowie lat 90. powrócił do Łodzi i włączył się w działalność tworzącego się tu środowiska artystycznego. Kilkukrotnie wyjeżdżał do Włoch, m.in. w latach 1899 i 1900 (jako stypendysta berlińskiego Towarzystwa Sztuk Pięknych, wraz z Henrykiem Glicensteinem). W styczniu 1899 r. wystawiał w Palazzo Serlupi w Rzymie, na dorocznej wystawie Towarzystwa.

Wystawiał również w Krakowie, Warszawie i Łodzi. Prawdopodobnie jesienią 1902 r. przeniósł się do Paryża, skąd często wyjeżdżał do Bretanii. W końcu zamieszkał tam na dłużej, w niewielkiej osadzie rybackiej Perros-Guirrec. Po Władysławie Ślewińskim był jednym z pierwszych polskich malarzy, a z pewnością pierwszym łódzkim, którzy osiedlili się Bretanii zauroczeni regionem. Leon cały czas utrzymywał kontakt z krajem, wielokrotnie przyjeżdżał do Łodzi, brał udział w tamtejszych wystawach. We Francji w latach 1904–1912 wziął udział m.in. w Salon d’Automne, Salon Société Nationale des Beaux-Arts oraz Salon des Indépendants.

W 1907 r. poślubił 24-letnią paryżankę, pielęgniarkę Marie Eugénie Augustine Bulpa. Pod koniec lat 20. stracił wzrok, a w latach 30. ciężko chorował. Małżeństwo mieszkało wówczas w XX dzielnicy Paryża i żyło w bardzo trudnych warunkach materialnych.

Niewielka liczba znanych dzieł uniemożliwia dokładną analizę twórczości Leona. We wczesnym okresie pozostawał pod wpływem malarstwa monachijskiego, malując portrety i sceny rodzajowe (Dziewczyna z kotem, 1896, W kuchni, Praczka, Portret ojca). Zapewne pod wpływem brata Samuela podejmował też tematykę żydowską (Cmentarz żydowski). Następnie jego malarstwo ewoluowało w kierunku syntetyzmu szkoły z Pont-Aven oraz symbolizmu (Zamyślenie, 1905, Oczekiwanie, 1909). Stosował ściszoną, szarą gamę barwną, która uległa rozjaśnieniu po 1910 r. Zauroczony Bretanią i jej mieszkańcami malował pejzaże morskie (Rybackie łodzie o zachodzie słońca, 1910), sceny z życia rybaków i ich portrety (Bretonka na brzegu morza, 1903, Rybacy bretońscy, 1910 i Kobiety bretońskie nad brzegiem morza, Rybacy, ok. 1904, Bretończycy, ok. 1903–1904) oraz widoki bretońskich wiosek i miasteczek (Podwórko bretońskie, 1909). Sygnując obrazy Leon używał pseudonimu Noel, aby odróżnić je od dzieł brata, z którym bywał mylony.
Zmarł 31 maja 1945 r. w Paryżu.

 

Henryk [Izrael Hersz] Hirszenberg urodził się 7 czerwca 1885 r. w Łodzi.
Od najmłodszych lat wykazywał niepospolite uzdolnienia. Kształcił się – prawdopodobnie – w Monachium, przez krótki czas w Paryżu oraz w Petersburgu.
Działalność architektoniczną rozpoczął w pierwszych latach XX w. w biurze łódzkiego architekta Dawida Lande, z którym współpracował również później przy realizacjach domu Roberta Schweikerta przy ul. Piotrkowskiej 56, kamienicy przy alei Tadeusza Kościuszki 69 oraz przebudowie Grand Hotelu. W latach 1906 i 1910 wraz z Markiem Feinem został nagrodzony w konkursach na projekt gimnazjum żeńskiego w Lipawie na Łotwie oraz na siedziby Towarzystwa Wzajemnego Kredytu we Włocławku i oddziału Sankt-Petersburskiego Międzynarodowego Banku Handlowego w Jekaterynosławiu.

W 1921 r. przedostał się z bolszewickiej Rosji do Polski przez zieloną granicę. Wrócił do Łodzi, gdzie wraz z Wincentym Braunerem, Karolem Hillerem, Ignacym Hirszfangiem i Natanem Szpiglem utworzyli w 1922 r. artystyczne Zrzeszenie „Srebrny Wóz”.
Na Międzynarodowej Wystawie Młodej Sztuki w 1923 r. prezentował rysunki tuszem oraz projekty „architektury utylitarnej”. Brał udział w życiu artystycznym miasta, m.in. jako członek komitetu artystycznego planowanej „wystawy sztuki wnętrza” w Miejskiej Galerii Sztuki (1926). W latach trzydziestych należał do łódzkiego stowarzyszenia architektów.
W 1925 r. kilka jego projektów zostało nagrodzonych w lokalnych konkursach, m.in.: na gmach Kasy Chorych na Chojnach, szkoły na Brusie oraz Seminarium Nauczycielskiego przy ul. Wysokiej (dwa ostatnie wspólnie z Adolfem Fischerem). Żaden z projektów nie doczekał się realizacji. W latach 1926–1929 zrealizowany został natomiast zwycięski projekt na gmach szkoły w Rudzie Pabianickiej. W latach 1929–1931 według jego planów wzniesiony został także budynek Kasy Chorych w Łodzi przy ul. Łagiewnickiej, o ekspresyjnej bryle z elementami polskiej sztuki dekoracyjnej. Na przełomie lat 20. i 30. zatrudniony był w widzewskich zakładach Oskara Kona. Około 1925 r. zaprojektował utrzymany w stylu art déco nagrobek rodziny doktora Maksymiliana Cohna na cmentarzu żydowskim w Łodzi. W 1936 r. wyjechał do Palestyny i osiadł w Tel Awiwie, gdzie zaprojektował m. in. siedzibę banku Pekao, fabryki, szkoły oraz domy mieszkalne o modernistycznym charakterze. Zajmował się także projektowaniem wnętrz i mebli, ilustracją książkową. Zarejestrował kilka patentów z zakresu budownictwa. W 1954 r. przygotował projekt Miasta Uniwersyteckiego dla Brugii w Belgii.
Zmarł 20 marca 1955 r. w Tel Awiwie.


Kuratorzy wystawy:

Teresa Śmiechowska — Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma

Adam Klimczak — Muzeum Miasta Łodzi


Czas trwania wystawy: 30 marca — 4 czerwca 2017 r.

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem