Zapiski z getta łódzkiego

Getto w Łodzi powstało 8 lutego 1940 r. jako dzielnica żydowska miasta. 30 kwietnia 1940 r. zostało odizolowane od pozostałej części miasta.

Wide wide lodz getto
Kładka w łódzkim getcie. Rok 1940. / Bundesarchiv, R 49 Bild-1733 / Holtfreter, Wilhelm / CC-BY-SA 3.0

W czerwcu 1940 r. zamkniętych w nim było ok. 200 tys. osób. Od 17 listopada do 4 grudnia 1941 r. przybywały tam transporty Żydów z Niemiec, Austrii, Czech, Holandii i Luksemburga oraz przywieziono 15 tys. robotników wykwalifikowanych z Kraju Warty. Szef łódzkiego Judenratu — Chaim Rumkowski zwany„królem getta” — wprowadził rządy autorytarne, likwidując z czasem większość niepodlegających mu bezpośrednio struktur (m.in. komitety domowe, ziomkostwa przesiedleńców).


W dniach 5–12 września 1942 r. z łódzkiego getta wysiedlono 15 681 osób — dzieci do 10. roku życia, starców, osoby chore. Na miejscu zamordowano około 600 osób. Getto z pozostałymi ponad 70 tys. mieszkańców stało się wielkim obozem pracy. Zamknięto szkoły i szpitale. Całkowita likwidacja łódzkiego getta rozpoczęła się 23 czerwca 1944 roku. Ostatni transport odszedł do Auschwitz 29 sierpnia 1944 roku.

O życiu codziennym w łódzkim getcie możemy dowiedzieć się z dokumentów, notatek czy dzienników. Po wojnie odnajdowano je w gruzach, na strychach czy w piwnicach. Jak pisze Krystyna Radziszewska we wstępie do „Encyklopedii getta”: „Dziś są one świadectwem życia i umierania w łódzkim getcie.[1]

Listonosz Nachman Zonabend uratował kilka tysięcy kartek z Archiwum getta. Znalazły się tam maszynopisy z tekstami w języku polskim, niemieckim oraz jidysz. Ich autorami byli kronikarze, którzy pracowali w Archiwum stworzonym 17 listopada 1940 r. Jak pisze Krystyna Radziszewska: „ (…) działalność miała służyć przede wszystkim Przełożonemu Starszeństwa Żydów Rumkowskiemu, gromadzić materiały dokumentujące jego działalność i osiągnięcia. Współpracownicy Archiwum postanowili jednak opisywać wszystko, co działo się w getcie i gromadzić materiały dla przyszłych pokoleń.[2]

Każdego dnia powstawało sprawozdanie dzienne, w którym zamieszczano aktualne na dany dzień informacje o ważnych wydarzeniach z życia getta. Teksty Kroniki redagowano z początku w języku polskim, w okresie od września do grudnia 1942 równolegle w języku polskim i niemieckim, a dopiero od stycznia 1943 wyłącznie po niemiecku.

W zespole pracowali m.in.: Józef Klementynowski (Kl), Bernard Ostrowski (podpisywał art. inicjałami BO), Oskar Rosenfeld (OR), Oskar Singer (OS) i Peter Wertheimer (PW). Kronika obejmuje okres od 12 stycznia 1941 do 30 lipca 1944, czyli kończy się w momencie rozpoczęcia ostatecznej likwidacji łódzkiego getta. W 2009 r. ukazała się pełna polskojęzyczna, drukowana wersja Kroniki, opracowana przez pracowników Uniwersytetu Łódzkiego i Archiwum Państwowego Łodzi.

Pod koniec 1943 r. pracownicy Archiwum postanowili obok kroniki opracować Encyklopedię dotyczącą getta łódzkiego. Pracę nad nią rozpoczęto w 1944 r. Wśród autorów byli zarówno Żydzi z Łodzi, jak i ci deportowani z Europy Zachodniej. We wstępie do Encyklopedii Oskar Rosenfeld pisał: „W późniejszej epoce, kiedy będą prowadzone badania nad gettem, taki zbiór, taka encyklopedia, będzie mogła dostarczyć informacji tam, gdzie nie wystarczy sam opis warunków. Słowo, język w historii ludzkości – nauka dawno już potwierdziła tę tezę – jest bardziej wiarygodnym świadkiem i źródłem prawdy niż inne materialne pomniki.[3]” 

Autorzy zaplanowali ponad 1300 haseł. Zdążyli opracować jedynie około 400. Po wojnie karty Encyklopedii uległy rozproszeniu pomiędzy kilkoma archiwami w Polsce i za granicą. W 2014 roku, w efekcie prac Uniwersytetu Łódzkiego, Archiwum Państwowego w Łodzi, Żydowskiego Instytutu Historycznego oraz Centrum Badań Żydowskich UŁ wydano pierwszą publikację gromadzącą całość zachowanego źródła.


Książkę można kupić w Księgarni na Tłomackiem.

 

Bibliografia:

Rafał Żebrowski, Getto łódzkie, w: Polski Słownik Judaistyczny.

Praca zbiorowa, „Encyklopedia getta. Niedokończony projekt archiwistów z getta łódzkiego.”, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2014.

Konsultacja merytoryczna: prof. Andrzej Żbikowski


[1] Krystyna Radziszewska (praca zbiorowa), „Encyklopedia getta. Niedokończony projekt archiwistów z getta łódzkiego.”, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2014, s. XIII

[2] Ibidem, s. XIV

[3] Ibidem, s. XIX


Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem