Salomea Palińska — rywalka Modrzejewskiej

W połowie XIX w. Salomea Palińska była czołową gwiazdą warszawskiej sceny teatralnej.

Wide pali ska pod koniec  ycia  rycina wg zdj cia jana mieczkowskiego  tygodnik ilustrowany  1873  nr 304
Palińska pod koniec życia, rycina wg zdjęcia Jana Mieczkowskiego, Tygodnik Ilustrowany, 1873, nr 304.

W połowie XIX w. Salomea Palińska była czołową gwiazdą warszawskiej sceny teatralnej – kres jej aktorskich triumfów nadszedł wraz z przybyciem do Warszawy Heleny Modrzejewskiej. 

 Salomea Palińska przyszła na świat w r. 1831 w Warszawie, jako Sara Ryfka Adelschon, córka Dawida i Ajdli z Rupików, rodem z Płocka. Wychowywała się w Warszawie, gdzie jako trzynastolatka wraz z resztą rodziny przyjęła katolicki chrzest, zmieniając nazwisko na Palińska, po swoim ojczymie, zamożnym kupcu, którego rozległe interesy handlowe sięgały aż Londynu (gdzie okresowo przebywał). Jej ojcem chrzestnym był rosyjski namiestnik Iwan Paskiewicz, a fakt ten wynikał ze starej polskiej tradycji dotyczącej neofitów, według której w takiej roli występował monarcha (w tym przypadku jego przedstawiciel), patronujący „nawróceniom”. Jej żydowskość stanie się później dla wielu tajemnicą poliszynela, a ona sama – ze względu na uprzedzenia chrześcijańskiej większości społeczeństwa i tym samym obawy przed stygmatyzacją – będzie ukrywać swoje korzenie (czego przykładem posługiwanie się fałszywymi dokumentami urodzenia przy okazji zawierania związku małżeńskiego, nie tylko pomijającymi fakt konwersji ale i wskazującymi na Litwę jako rzekome miejsce urodzenia). Pod tym względem jej historia przypominała los innych aktorek żydowskiego pochodzenia w ówczesnej Europie, ze słynną Sarą Bernhardt na czele.

Nie wiadomo dokładnie, kiedy Palińska zapałała chęcią do pracy na scenie, już jednak w wieku szesnastu lat szkoliła się pod okiem wybitnej aktorki Leontyny z Żuczkowskich Halpertowej, żony dyrektora Warszawskich Teatrów Rządowych Borysa (nota bene, luteranina żydowskiego pochodzenia). Debiutowała w Warszawie w r. 1850, grając Celinę w komedii Stanisława Bogusławskiego Lwy i lwice. Początkowo otrzymała angaż, choć z nieznanych bliżej powodów (zapewne weszła w jakiś spór z władzami teatralnymi) opuściła Warszawę i przeniosła się do Wilna. Grała w tamtejszym teatrze do r. 1855, kiedy wróciła do rodzinnego miasta, tym razem z ustaloną pozycją godnej następczyni Halpertowej, przejmując jej główne role dramatyczne. To właśnie grając w poważnych („seriodramatycznych”, jak pisał w r. 1924 historyk Józef Kotarbiński) sztukach osiągnęła największe uznanie publiczności. Krytyk Władysław Bogusławski (syn Stanisława i wnuk Wojciecha) nazwał ją nawet „ostatnim [prawdziwym] wcieleniem siły tragicznej na naszej scenie”. Do jej największych popisów należała tytułowa rola aktorki Adrianny Lecouvreur w bardzo popularnej wówczas sztuce Eugène’a Scribe’a i Ernesta Legouvé’a, jak również rola Desdemony w Otellu Szekspira, grając obok amerykańskiego aktora Iry Aldridge’a (jako Otella), gościnnie występującego nad Wisłą – to ostatnie, szczególnie pamiętne w historii przedstawienie z r. 1862, stanie się w przyszłości kanwą dramatu Otello umiera autorstwa Macieja Karpińskiego (premiera: Teatr Wybrzeże w Gdańsku, 2002). Palińska nie tylko zresztą grała, ale i parała się tłumaczeniem sztuk francuskich i niemieckich, które później wystawiano w Warszawie.

Kariera Palińskiej zaczęła chylić się ku zachodowi kiedy do warszawskiego zespołu teatralnego dołączyła w r. 1868 Helena Modrzejewska. Przybyła z Krakowa artystka obawiała się zresztą nie tyle talentu Palińskiej (który doceniała, lecz własny stawiała wyżej), ile przede wszystkim wpływów jej męża, dziennikarza Józefa Keniga, zwanego „potentatem opinii” i specjalizującego się m.in. w krytyce teatralnej. Kenig okazał się jednak uczciwy w swoich opiniach, sprawiedliwie oceniając umiejętności Modrzejewskiej i przyczyniając się do utwierdzenia jej sukcesu jako pierwszej warszawskiej (i tym samym polskiej) gwiazdy. Palińska co najmniej raz wystąpiła wspólnie z Modrzejewską, w kantacie „Widma” (inscenizacji fragmentu Dziadów), generalnie jednak coraz rzadziej udzielała się na scenie, co powiązane było także z pogarszającym się stanem zdrowia. Ostatni raz wystąpiła jako tytułowa Serafina w sztuce Victoriena Sardou we wrześniu r. 1873. Miesiąc później zmarła, pozostawiając owdowiałego męża i trójkę dzieci. Jej grób znajduje się na Cmentarzu Powązkowskim. Jak napisał po latach kronikarz warszawskiej sceny, Władysław Krogulski: „Palińska […] doszła przy wrodzonym, dużym talencie i temperamencie krańcowym do wyżyn, na których [jednak] się nie poznali współcześni, powiększyła więc grono … niedocenionych” – zresztą do dziś pamięta się ją bardziej jako przegraną rywalkę Modrzejewskiej, niż jako główną heroinę warszawskiej sceny połowy XIX w., tym mniej jako jedną z najważniejszych polskich artystek żydowskiego pochodzenia okresu zaborów.

Bibliografia:

Akt chrztu parafii św. Jana Chrzciciela w Warszawie, 1844, nr 144. Biogram Salomei Palińskiej w Polskim Słowniku Biograficznym, t. 25, 1980. Dzieje teatru polskiego, t. 3, Teatr polski od 1863 r. do schyłku XIX wieku, red. T. Sivert, Warszawa 1982. W. Krogulski, Notatki starego aktora, Kraków 2015.

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem