Rocznica zjazdu założycielskiego „Bundu”

118 lat temu, w dniach 7–9 października, odbył się w Wilnie zjazd założycielski Bundu. Uczestniczyło w nim 13 delegatów, w tym 8 robotników.

Wide wide zrzut ekranu 2013 08 27 o 3.46.04 pm
„Za Naszą i Waszą Wolność”, pismo Bundu

118 lat temu, w dniach 7–9 października, odbył się w Wilnie zjazd założycielski Bundu. Uczestniczyło w nim 13 delegatów, w tym 8 robotników: z Wilna 6, Warszawy 3, Białegostoku 2, Mińska 1, Witebska 1.

Główni organizatorzy tego zjazdu: Arkadiusz Kremer, John Mill, Władimir Kosowski i Abram Mutnikowicz, rozpoczęli działalność rewolucyjną w kółkach Narodnej Woli, a Arkadiusz Kremer miał już wtedy za sobą 6 miesięcy więzienia za współpracę z II Proletariatem.

Pierwotny projekt nazwy partii brzmiał: Powszechny Żydowski Związek Robotniczy w Rosji (Ałgemejner Jidziszer Arbeter Bund in Rusłand). Na wniosek delegata z Warszawy, Johna Milla, uchwalono: Powszechny Żydowski Związek Robotniczy w Rosji i w Polsce. Dopiero na IV Zjeździe (Białystok 1901 r.) uchwalono nazwę, która obowiązywała do roku 1918: Powszechny Żydowski Związek Robotniczy Litwy, Rosji i Polski (Ałgemejner Jidiszer Arbeter Bund fun Litwe, Rusłand un Połjn. Była to pierwsza żydowska partia polityczna w Rosji.

Kolebką ruchu, który zrodził tę partię, było Wilno, gdzie już od lat 80-tych działały żydowskie kółka robotnicze, powstawały kasy wzajemnej pomocy itp. Podobne kółka powstawały w tymże okresie w wielu miastach i miasteczkach tzw. strefy osiedlenia Żydów. (…)

Jeszcze przed powstaniem Bundu sporadycznie wybuchały tu strajki, toczyła się walka o 10-godzinny dzień pracy. Od roku 1892 obchodzono w Wilnie święto pierwszomajowe. Na masówkach zwoływanych w lesie gromadziły się setki robotników żydowskich. (…)

Tłumacząc dlaczego właśnie Wilno odegrało tak wielką rolę, jeden z czołowych działaczy Bundu, Franz Kurski (Samuel Kahan) pisał m.in.: „Tylko w Wilnie, podówczas największym żydowskim ośrodku duchowym, mógł się zrodzić i zwycięsko upowszechnić ruch żydowski nie mający nawet śladu znanego wśród Żydów kompleksu niższości (…) Wilno było również ośrodkiem podówczas jeszcze spolonizowanej postępowej inteligencji litewskiej i nieco zrusyfikowanej inteligencji polskiej; w ówczesnych ciężkich warunkach Wilno tętniło bogatym życiem umysłowym, którego nici – wśród Żydów i nie-Żydów – ciągnęły się od wielu pokoleń (…). W Wilnie panował zupełnie osobliwy duch”.

Największą popularność Bund zyskał w okresie rewolucji 1905, zaś po jej klęsce przechodził silny kryzys. Osłabienie to oraz masowa emigracja Żydów doprowadziły do znacznego spadku liczby jego członków. W 1915 stał się on na ziemiach polskich odrębną organizacją i dwukrotnie odbył nielegalne konferencje partyjne (w 1917 i 1918). W 1919 uczestniczył zaś w wyborach do Sejmu Ustawodawczego.

14 II 1935 uchwalono rezolucję ideową, stanowiącą program partii. Bund uznawał się w niej za socjalistyczną partię żydowskiej klasy robotniczej i organiczną część ruchu socjalistycznego w Polsce i na świecie. Krytykowano Związek Radziecki i politykę komunistów, równocześnie wzywając do współpracy z nimi. Bund uznawał, że narodowe i społeczne wyzwolenie mas żydowskich nastąpi wraz z upadkiem kapitalizmu. Syjonizm postrzegano jako utopię, zaś w środowiskach ortodoksyjnych widziano przeszkodę na drodze do postępu. Żądano zniesienia wszelkich ograniczeń wobec ludności żydowskiej, domagając się jej pełnego równouprawnienia, a także swobodnego rozwoju świeckiej kultury żydowskiej. Bund dysponował znacznymi wpływami w województwach centralnych i południowo-wschodnich, przede wszystkim wśród robotników w dużych miastach („Głos Bundu”). Wywierał też wpływ na liczne organizacje kobiece, sportowe, dziecięce i żydowskie związki zawodowe, prowadził partyjne spółdzielnie.

Wybitnymi działaczami Bundu w okresie międzywojennym byli m.in.: W. Alter, M. Orzech i S. Zygielbojm. Podczas II wojny światowej wpływy partii rosły; brała ona udział w podziemnym życiu politycznym i w przygotowaniach do oporu zbrojnego (m.in. w powstaniu w getcie warszawskim); wydawała miesięcznik „Wewnętrzny Biuletyn Bundu” (od lutego 1940 do maja 1944), czasopismo „Ojf der Wach” (jid., Na Straży). Bund nie wszedł do ŻKN, współpracował z nim jedynie poprzez Żydowską Komisję Koordynacyjną (ŻKK), mającą reprezentować całe społeczeństwo żydowskie. W getcie warszawskim, w ramach ŻOB, B. utworzył kilka oddziałów (członkiem jednego z nich był Marek Edelman). Był reprezentowany w prezydium „Żegoty” w osobie L. Feinera (obok przedstawiciela ŻKN).

Niemal równocześnie z zakończeniem wojny Bund wznowił działalność. Jego I konferencja odbyła się już w listopadzie 1944. Działała też związana z nim organizacja Cukunft. W CKŻP Bund stanowił konsekwentną opozycję wobec programu syjonistów; postulował odbudowę skupiska żydowskiego w Polsce. Wpływy partii były jednak ograniczone, a program stracił na atrakcyjności. W 1947 liczyła ona ok. 1,5 tys. członków. Prowadzono własne domy dziecka, szkoły, bursy, czytelnie, kluby, biblioteki i kuchnie ludowe; wydawano prasę („Głos Bundu”; kontynuacja).

W styczniu 1949 r. Nadzwyczajny Zjazd Bundu dokonał samokrytyki, przyjął rezolucję o rozwiązaniu partii i wezwał członków do wstępowania do PZPR. Wraz z Bundem rozwiązany został również Cukunft.

Źródło: Stefan Bergman, „Przyczynki do historii Bundu”, Kwartalnik Historii Żydów, nr 2 (62) IV–IX 1992, s. 107–131; Polski Słownik Judaistyczny.

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem