Centralny Komitet Żydów w Polsce

Istniejące po wojnie organizacje żydowskie, zarówno polskie, jak i zagraniczne, szybko zdały sobie sprawę, że polskim Żydom potrzebna jest zorganizowana pomoc. W tym celu powstał Centralny Komitet Żydów Polskich.

Wide full hd dzia acze ck p przed pomnikiem z okazji rocznicy wybuchu powstawnia w getcie warszawskim  7od lewej adolf bitter
Działacze CKŻP przed pomnikiem Bohaterów Getta z okazji rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim.

Gdy myśli się o Zagładzie, przede wszystkim pamięta się o milionach zamordowanych Żydów. Dużo rzadziej myśli się o tych, którzy Zagładę przeżyli. Ich sytuacja często była nie mniej tragiczna. Koszty psychiczne i fizyczne przetrwania były ogromne. Większość Żydów po wojnie nie było w stanie powrócić do normalności. Wszystko, co znali i pamiętali uległo zniszczeniu. Nie mogli wrócić do swoich miast, domów czy mieszkań, te były bowiem w ruinie lub nie istniały. Duża część Żydów utraciła całe rodziny, a wraz z nimi chęć do życia. Wielu nie było w stanie wrócić do pracy, czy to ze względu na skrajne wyczerpanie organizmu, czy kalectwo wojenne, czy też na to, co dzisiaj nazwalibyśmy PTSD — Zespół Stresu Pourazowego.

Istniejące po wojnie organizacje żydowskie, zarówno polskie, jak i zagraniczne, dość szybko zdały sobie sprawę, że polskim Żydom potrzebna jest pomoc, i to nie pomoc doraźna skierowana do konkretnych osób, ale usystematyzowana i zorganizowana. Należało stworzyć organizację, mającą umocowanie w systemie prawnym i poparcie państwa. Do tego dążyły też, z przyczyn politycznych, nowe władze Polski. 12 listopada 1944 r. w Lublinie Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN) na wniosek Referatu do Spraw Pomocy Ludności Żydowskiej stworzył Tymczasowy Komitet Żydów w Polsce. W 1945 r. Komitet ten został przeniesiony do Warszawy i przekształcony w Centralny Komitet Żydów w Polsce (CKŻP). W założeniu miał stanowić polityczną reprezentację Żydów polskich, którzy przeżyli Zagładę.

Początkowo komitety żydowskie powstawały niezależnie, w miastach czy regionach, w których zachodziła taka potrzeba i pojawili się ludzie gotowi do działania. Już w 1944 r. powstał statut CKŻP, w którym ustalono, że do podstawowych zadań Komitetu należy:

  1. opieka społeczna nad ludnością żydowską i prowadzenie w tym celu odpowiednich zakładów,
  2. odbudowa życia gospodarczego ludności żydowskiej,
  3. produktywizacja ludności żydowskiej przez zakładanie sieci kursów i szkół zawodowych, inicjowanie i popieranie spółdzielni wytwórczych i pracy, kierowanie młodzieży do przemysłu,
  4. roztaczanie opieki nad dzieckiem, ze szczególnym uwzględnieniem sierot, przez zakładanie żłobków, przedszkoli i sierocińców,
  5. organizacja służby zdrowia dla ludności żydowskiej,
  6. pomoc prawna,
  7. opieka nad repatriantami,
  8. udzielanie pomocy Żydom przy emigracji,
  9. zaspokajanie religijnych potrzeb ludności żydowskiej w Polsce,
  10. popieranie kultury żydowskiej przez prowadzenie zakładów, instytucji wychowawczych, oświatowych, naukowych i kulturalnych, wydawanie prasy żydowskiej, wydawnictw, prowadzenie teatru żydowskiego itp.

Wedle założeń, cele te miały być realizowane z dotacji państwowych, samorządowych, a także ze środków krajowych i zagranicznych instytucji społecznych oraz ze składek członkowskich. Jednak od roku 1946 znaczna część funduszy, jaką dysponował CKŻP, pochodziła ze źródeł zagranicznych, głównie z Joint Distribution Commitee (JDC). 

Z czasem, w wyniku reorganizacji, warszawskiej centrali podporządkowano komitety wojewódzkie i okręgowe, tym zaś komitety powiatowe i lokalne. Do czerwca 1946 r. aktywnych było 9 komitetów wojewódzkich (Białystok, Katowice, Kraków, Lublin, Łódź, Przemyśl, Szczecin, Warszawa, Wrocław) oraz 7 okręgowych (Bydgoszcz, Częstochowa, Gdańsk, Olsztyn, Poznań, Tarnów, Włocławek).

W ramach realizacji statutowych celów w lutym 1945 r. utworzono następujące Wydziały: Opieki Społecznej, Opieki nad Dzieckiem, Produktywizacji, Kultury i Propagandy, Informacji, Pomocy Prawnej oraz Interwencji. Każdy z nich miał swoje konkretne zadania, jednak ich działalność często się przenikała.

Największym i najlepiej finansowanym był Wydział Opieki Społecznej (ponad 50% budżetu CKŻP). Do jego zadań należało zakładanie domów dziecka, domów starców i inwalidów. Odpowiadał też za kuchnie ludowe, które wydawały obiady tym, którzy nie mogli sobie na nie pozwolić – najbiedniejszym i bezrobotnym. Komitet dbał także o repatriantów i Żydów powracających z obozów, starał się zaopatrzyć ich w leki, odzież i żywność, znaleźć lokum, a w dalszej perspektywie także pracę. Półsierotom oraz polskim opiekunom żydowskich dzieci wypłacano zapomogę. 

Wydział Opieki nad Dzieckiem początkowo był sekcją Wydziału Opieki Społecznej, jednak już 2 lutego 1945 r. został przekształcony w odrębny, niezależny wydział. Jego głównym zadaniem była rejestracja i poszukiwanie zaginionych dzieci żydowskich. Zajmował się też badaniem warunków socjalnych i rodzinnych. Odpowiadał także za tworzenie placówek dla sierot i organizowanie akcji wychowawczo-opiekuńczych. W 1945 r. miał pod swoją opieką ok. 5000 dzieci, w tym ok. 1600 w dziewięciu domach dziecka. W 1946 r., wraz z powrotem repatriantów z ZSRR, liczba podopiecznych wzrosła.

W 1946 r., dzięki względnemu ustabilizowaniu sytuacji w powojennej Polsce, a także dzięki dużej pomocy zagranicznej (głównie amerykańskiej), otwarto Departament Szkolny CKŻP, odpowiedzialny za edukację dzieci żydowskich. Program otwartych przez niego szkół był zbliżony do tego w pozostałych szkołach państwowych, a dodatkowo w jego ramach znalazły się lekcje języka i literatury jidysz, hebrajskiego oraz historii Żydów. Ze względu na politykę CKŻP, szkoły nie prowadziły lekcji religii, jednak soboty były wolne (w szkołach państwowych w soboty odbywały się zajęcia). Po roku 1949 większość zajęć odbywała się w jidysz, wyjątkiem była geografia i historia Polski. 

Na przełomie lat 1946/47 Wydział Opieki nad Dzieckiem i Wydział Szkolny CKŻP zostały połączone w jeden — Oświatowo-Wychowawczy.

Istotnym aspektem działań Komitetu była aktywizacja zawodowa Żydów polskich – „produktywizacja”. Ze względu na zmiany ekonomiczne związane z wojną, a także na ideologię, zgodnie z którą robotnik był osobą bardziej pożądaną niż kupiec, fabrykant czy drobny rzemieślnik, propagowano głównie możliwość pracy w przemyśle. Na Dolnym Śląsku prawie 800 Żydów znalazło pracę w górnictwie. 

Innym z zadań CKŻP była próba ewidencji ludności żydowskiej. Działania te obejmowały spis ludności żydowskiej na terenach Rzeczypospolitej, pomoc w znalezieniu kontaktu z rodzinami w Polsce i za granicą oraz w uzyskaniu dokumentów osobistych dla tych, którzy utracili je w wyniku wojny. 

Wydział Zdrowia był kolejną prężnie rozwijającą się częścią CKŻP. Odpowiadał za ambulatoria, sanatoria dla gruźlików i osób wycieńczonych wojną. Zajmował się też pomocą tym, którzy ze względu na traumę wojenną nie byli w stanie prawidłowo funkcjonować w powojennych warunkach, między innymi sprawował pieczę nad poradnią neuropsychiatryczną dla dzieci. Przy Wydziale Zdrowia działało też Towarzystwo Ochrony Zdrowia (TOZ).

Wraz z rozwojem CKŻP i poprawą sytuacji w Polsce zwiększały się też możliwości i waga zadań związanych z działalnością kulturalną. Początkowo (1945 r.) na cele kulturalne i religijne przeznaczano 1,8% budżetu, z czasem ta kwota wzrosła do 16%. Z jednej strony Wydział Kultury i Propagandy zajmował się wspieraniem żydowskich artystów, którzy ocaleli z Zagłady, z drugiej zaś starał się ratować to, co pozostało z przedwojennej sztuki żydowskiej. Przy towarzystwach związanych z CKŻP prowadzone były także świetlice, domy kultury, biblioteki oraz zespoły artystycznie. CKŻP zajmował się wydawaniem prasy. Pod jego egidą powstało między innymi pierwsze żydowskie pismo w Polsce Ludowej „Dos Naje Lebn”, z jidysz Nowe Życie, oraz młodzieżowy miesięcznik „Nasz Głos”. 

Istotną sprawą było podejście CKŻP do religii. Z jednej strony Komitet był organizacją całkowicie świecką, z drugiej jednak, zgodnie ze statutem, miał zaspokajać potrzeby religijne ludności żydowskiej. Było to przyczyną konfliktów ze środowiskiem żydowskim, które sprzeciwiało się, by świecka instytucja organizowała życie religijne. Kolejnym, nie mniej istotnym konfliktem, jaki miał miejsce między CKŻP, a innymi instytucjami żydowskimi (przede wszystkim syjonistami), była kwestia emigracji. CKŻP opowiadała się za tym, by Żydzi pozostali w Polsce i brali czynny udział w odbudowie kraju. Inne organizacje i ugrupowania żydowskie optowały zazwyczaj za emigracją.

W latach 1948–1949 coraz więcej istotnych funkcji CKŻP przejęli przedstawiciele frakcji komunistycznej PPR (później PZPR). W 1949 r. zaczyna się powolne upaństwowienie CKŻP. Część zakładów, podległych tej instytucji, zostaje zlikwidowanych, część zostaje wchłonięta przez instytucje państwowe (np. szkoły). 29 X 1950 r. CKŻP zostaje połączony z Żydowskim Towarzystwem Kultury i Sztuki, tworząc Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów. Tym samym kończy się jego rola w budowaniu społeczności żydowskiej w Polsce.

Zapraszamy na sesję naukowąwystawę „Po Zagładzie. Centralny Komitet Żydów w Polsce – w rocznicę powstania (1944–1950)”.

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem