Spuścizna Artura Eisenbacha

W Archiwum ŻIH-u zakończyły się prace nad uporządkowaniem spuścizny profesora Artura Eisenbacha.

Wide zrzut ekranu 2014 02 28 o 16.36.26
Jedno z przedwojennych zdjęć ze spuścizny Eisenbacha

W Archiwum ŻIH-u zakończyły się prace nad uporządkowaniem spuścizny profesora Artura Eisenbacha – wieloletniego pracownika naukowego Żydowskiego Instytutu Naukowego, dyrektora w latach 1966–1968, badacza historii Żydów polskich w XIX wieku oraz historii Zagłady. Spuścizna trafiła do Archiwum po śmierci Artura Eisenbacha w 1992 r. Znajdują się w niej przede wszystkim notatki do jego powojennych prac, wypisy ze źródeł, brudnopisy artykułów i rozdziałów książek. Bardzo trudne w lekturze, dają jednak interesujący obraz warsztatu historyka. Przygotowując wiele publikacji o postaci Emanuela Ringelbluma, Eisenbach opracował jego bibliografię naukową i sporządził kopie dokumentów studenckich z Archiwum Uniwersytetu Warszawskiego. Z kolei pisząc o eksterminacji inteligencji żydowskiej, wynotowywał wszelkie dostępne informacje o wybitnych postaciach zamkniętych w różnych gettach. Dużo notatek Eisenbacha pochodzi z okresu opracowywania dokumentów z getta łódzkiego.

W spuściźnie Eisenbacha można też znaleźć jego dokumenty osobiste, odznaczenia państwowe, prywatną i oficjalną korespondencję (np. listy wymieniane z wydawnictwem „Czytelnik” dotyczące ingerencji cenzury w tekst wstępu do drugiego wydania Stosunków polsko-żydowskich Ringelbluma). Niespodzianką jest spora kolekcja prywatnych fotografii, z których najstarsze pochodzą z 1918 r. Niestety nie mają opisów, nie wiemy kim są bohaterowie tych zdjęć. 

Artur Eisenbach funkcjonował w trzech różnych środowiskach badawczych.

Pierwsze stanowili przedwojenni historycy żydowscy skupieni wokół Junger Historiker Krajz i Warszawskiej Komisji Historycznej – sekcji JIWO (Żydowski Instytut Naukowy) w Warszawie, którzy zajmowali się historią społeczną Żydów w diasporze. Byli wśród nich: Ignacy Schiper, Rafał Mahler i Emanuel Ringelblum – kolega Eisenbacha z rodzinnego Nowego Sącza i brat jego żony Gizy. Eisenbacha szczególnie interesowała sytuacja prawna Żydów w okresie Księstwa Warszawskiego. Poświęcił temu zagadnieniu kilka artykułów oraz swoją pracę magisterską obronioną w 1935 r. na Uniwersytecie Warszawskim w ramach seminarium prof. Marcelego Handelsmana.

Po wojnie Eisenbach włączył się w prace Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej, a od 1947 r. Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie. Już w maju 1946 r., po powrocie z ZSRR do Polski, podjął badania nad dziejami getta łódzkiego. W tym samym roku wydał zbiór dokumentów źródłowych na ten temat. W drugiej połowie lat 40. występował także jako biegły sądowy w kilku procesach zbrodniarzy niemieckich. Do końca lat 60. Zagłada była głównym przedmiotem jego badań. Współpracował z Adamem Rutkowskim i Tatianą Berenstein, razem wydali duży zbiór dokumentów Eksterminacja Żydów na ziemiach polskich i kronikę z getta Emanuela Ringelbluma w języku jidysz. Jednak największym osiągnięciem Eisenbach była synteza historii Zagłady Hitlerowska polityka eksterminacji Żydów w latach 1939–1945 jako jeden z przejawów imperializmu niemieckiego, która ukazała się w 1953 r. Po śmierci Bernarda Marka w 1966 r. Eisenbach objął funkcję dyrektora ŻIH-u. Zrezygnował z niej w dramatycznych okolicznościach nagonki 1968 r., gdy planowano likwidację ŻIH-u i rozproszenie jego zbiorów. Mimo odejścia, Eisenbach nadal współpracował z Instytutem, publikował w „Biuletynie ŻIH” i „Bleter far Geszichte”. W 1983 r. wydał po polsku Kronikę getta warszawskiego Emanuela Ringelbluma, a w 1986 r. jego Stosunki polsko-żydowskie.

Już w latach pięćdziesiątych Eisenbach zaczął powracać do swoich przedwojennych zainteresowań badawczych. W 1957 r. dołączył do seminarium prof. Witolda Kuli w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk, gdzie zajmował się badaniami nad społeczeństwem żydowskim w XVIII i XIX wieku. Owocem tej pracy były książki: Kwestia równouprawnienia Żydów w Królestwie Polskim (1972), Wielka Emigracja wobec kwestii żydowskiej (1976), a przede wszystkim Emancypacja Żydów na ziemiach polskich (1987).

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem