Studia Rosenthaliana

Działalność portugalskiej inkwizycji w Rotterdamie na przykładzie losów Luisa Pimentela .

Wide  mgl2995

Działalność portugalskiej inkwizycji w Rotterdamie na przykładzie losów Luisa Pimentela opisał Herman P. Salomon w 1/2 numerze 31 rocznika „Studia Rosenthaliana. Journal of Jewish Literature and History in the Netherlands and Related Subjects” w artykule The Case of Luis Vaz Pimentel. Revelations of Early Jewish Life in Rotterdam from the Portuguese Inquisition Archives. W 1540 r. inkwizycja portugalska zaniepokoiła się wzrostem liczby tak zwanych „nowych chrześcijan” (ochrzczonych Żydów) z około 60 000 (przybyłych z Półwyspu Iberyjskiego po ustawie z końca XV w. i ich potomków) do 80 000, którzy stanowili około 8% ogółu ludności Portugalii i jej zamorskich terytoriów. Ich emigracja, rozpoczęta w końcu lat 30. XVI w., kierowała się tam, gdzie nie sięgała władza inkwizycji, głównie do Francji, Flandrii i Włoch, a stamtąd do Turcji. Zatrzymywali się oni w Bordeaux, Rouen, Nantes i Antwerpii, a ci, którzy decydowali się pozostawać w krajach objętych inkwizycją, osiedlali się głównie w Wenecji, Ferrarze i Ankonie (przynajmniej do 1556 r.), a stamtąd później przenosili się do Stambułu bądź Salonik. Pozostając w państwach, gdzie działała inkwizycja, zmieniali nazwiska i imiona. W drugiej połowie XVI w. inkwizycja stosowała dwie metody działania: pierwsza była skierowana przeciwko mieszkańcom Portugalii, oskarżanym o skryte praktykowanie obrządków żydowskich, druga zaś wobec przyjeżdżających do Portugalii w sprawach rodzinnych lub handlowych emigrantów, na których ktoś doniósł o ich „heretyckiej” postawie podczas pobytu za granicą. Tych pierwszych sądzono i często skazywano na karę śmierci. Wobec powracających lub przybywających czasowo emigrantów stosowano dwie procedury. Jeżeli oskarżony udzielił wystarczająco szczegółowych informacji o pobycie zagranicą, o miejscowościach, w których mieszkał i osobach z którymi się stykał, oraz wyrażał żal za odstąpienie od wiary katolickiej, to proces był kontynuowany jako proces de apresenta. Natomiast jeżeli oskarżony ukrył fakt uczestniczenia w gminie żydowskiej za granicą, ten zarzut nie występował w procesie. Zamieszkanie w Wenecji (w getcie lub poza nim) albo w Turcji obciążało oskarżonego. W artykule rozpatruje się doniesienie Alfonsa Rodriguesa, mieszkańca Antwerpii, skierowane do inkwizytora Antonio Dias Cardoso, o Luisie Vaz Pimentelu, pochodzącym z Lizbony. W aktach sądowych inkwizycji znalazły się teksty dwóch listów. W liście z 6 XI 1612 r. Rodrigues donosił między innymi, że w 1611 r. w uroczystości ślubnej córki Bento Vaz de Evora w Rouen uczestniczyli podróżujący z Hamburga dwaj bracia panny młodej. Starszy to znany w Lizbonie Luis Pimentel (Elias Israel), młodszy — João Pimentel (Jacob Israel); obaj obrzezani Żydzi. Młodszy zajmuje się szlifowaniem diamentów w Holandii, a starszy przygotowuje się do wyjazdu do Brazylii. W drugim liście z 26 IV 1612 r., załączonym do akt procesu, Antonio Faleiro pisał do Luisa Pimentela o kłopotach rodzinnych, nie wspominając, czego one dotyczyły. 16 XII 1612 r. Luis Pimentel został uwięziony przez inkwizycję i 17 XII 1612 r. zeznał, że urodził się w Lizbonie, liczy 22 lata, ojcem jest Bento Vaz de Evora (nowy chrześcijanin) a matką Isabel Vaz de Leão (oboje zmarli), i że był chrzczony w kościele Madalena. Do Lizbony przybył w połowie listopada z Sewilli w zamiarze uratowania części spadku po ojcu. Mieszka z żoną Beatriz Vaz i adwokatem Sebastião Mendes przy ulicy das Arcas. Rok wcześniej wyjechał z Lizbony do Rouen w towarzystwie trzech sióstr, młodszego brata João i Pedra da Fonseca. Zeznał ponadto, że bywał w Antwerpii, Rotterdamie, Lille, Gandawie, Dunkierce i Brukseli. Wymienił też nazwiska osób, z którymi się spotykał. Jego kolejne zeznania dotyczyły bliskiej i dalszej rodziny, przyjęcia przez nią chrześcijaństwa, licznych podróży handlowych, podczas których zatrzymywał się u byłych „nowych chrześcijan”. Pimentel opowiedział o tym, jak namawiano go do odstąpienia od chrześcijaństwa, a w końcu obrzezano go wbrew jego woli; przedstawił także wykaz 24 „nowych chrześcijan”, z którymi się zetknął. Pozostający w więzieniu inkwizycji Pimentel 8 VI 1613 r. i podczas dalszych przesłuchań zmieniał swe zeznania, a zeznania broniących go świadków sąd uznał za niewiarygodne. Przypomniał też, iż dotychczasowe obciążają go wystarczająco, by skazać go na tortury i śmierć.

Akta sądowe inkwizycji świadczą o zastosowaniu w takich przypadkach procedury sądowej zmierzającej do przekonania „nowego chrześcijanina” (nawróconego Żyda), przestrzegającego tylko niektórych zasad judaizmu, do powrotu na łono chrześcijaństwa. Polegało to na uzupełnieniu doniesień poprzez przesłuchanie świadków niepotwierdzających odstępstw od zasad chrześcijańskich w czasie pobytu zagranicą oraz na skłonieniu oskarżonego, by w końcu przyznał się do winy. Umożliwiało to sądowi złagodzenie kary lub odstąpienie od oskarżenia. 17 VIII poinformowano Luisa, że zeznania jego świadków uznano za niewiarygodne i 12 IX 1613 r. sąd w pełnym składzie (8 inkwizytorów) większością głosów ustalił, że dopóki oskarżony nie przyzna się do wszystkich zarzutów, zostanie poddany torturom. 21 IX 1613 r. Pimentel przyznał się do zarzucanych mu czynów. Na kolejnym posiedzeniu (26 IX 1613 r.) sąd w pełnym składzie ponownie rozpatrywał sprawę Pimentela. Uwzględnił przyznanie się do różnych „żydowskich praktyk” zasługujących na ukaranie przez inkwizycję oraz przyjął oświadczenie oskarżonego, że głęboko żałuje czasowego przejścia na judaizm i zapewnia, że w przyszłości będzie dobrym katolikiem. Pozwolono mu powrócić na łono Kościoła oraz postanowiono obserwować jego dalsze zachowanie. W sobotę 16 II 1614 r. w Lizbonie w obecności króla Portugalii oraz biskupa Pedro de Castilho podczas auto-da-fe oskarżony odwołał swe heretyckie postępowanie, zobowiązał się zamieszkać w wyznaczonym miejscu oraz uczęszczać na lekcje katechizmu. Kary te anulowano 26 VI 1614 roku. Dwa i pół roku później L. V. Pimentel znalazł się w Holandii.

W tym samym numerze opublikowano artykuły: Wim Klooster, Contraband Trade by Curaçao’s Jews with Countries of Idolatry 1660–1800; Alex von Stipridan, An Unusual Parallel: Jews and Africans in Suriname in the Eighteenth and Nineteenth Centuries; Lidia Hagoort, The Del Sottos, A Portuguese Jewish Family in Amsterdam in the Seventeenth Century, dwa artykuły o konserwacji i reprincie dwóch wydawnictw hebrajskich: machzoru (Nellie Stavisky and Deborah Evetts, The Conservation and rebinding of the „New Amsterdam” Esslingen Mahzor, with a postcript by Andri K. Offenberg) i Kesef Niwhar (Marvin J. Heller, Observations o the Reprinting of Kesef Nivhar.

 

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem