Hołokost i suczasnist’

Ż. Kowba i A. Gogun opublikowali artykuł pt. Zbrojne wystąpienie Żydów w obozie Janowskim w doniesieniach ukraińskich i polskich nacjonalistów.

Wide holokaust i nowoczesnosc4

W numerze 1 (7) / 2010 czasopisma „Hołokost i suczasnist’. Studii w Ukrajini i switi” Ż. Kowba i A. Gogun opublikowali w dziale Źródła artykuł pt. Zbrojnyj wystup jewrejiw u Janiwśkomu tabori w informacijnych zwitach ukrajinśkich i polskich nacionalistiw (Zbrojne wystąpienie Żydów w obozie Janowskim w doniesieniach ukraińskich i polskich nacjonalistów). Jak piszą autorzy, na okupowanych przez Niemcy terenach zachodniej Galicji działała od 1942 r. podporządkowana rządowi na uchodźstwie w Londynie Armia Krajowa (AK) oraz powstałe formalnie we wrześniu 1942 r. Narodowe Siły Zbrojne (NSZ). W rejonie lwowskim, w podziemiu, działały dwa ugrupowania Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) melnykowcy i banderowcy. Ci ostatni, OUN(b), oczekiwali powstania państwa ukraińskiego pod niemieckim protektoratem. W czerwcu 1943 r. zorganizowano w Galicji pod kontrolą OUN(b) ukraińską zbrojną samoobronę. Organizacje polskie i ukraińskie stworzyły rozgałęzione siatki wywiadowcze, zbierające informacje o działaniach okupanta i jego siłach zbrojnych. Pod koniec 1943 r. Lwów liczył, jak wykazują niemieckie źródła, 265 000 mieszkańców, w tym 171 300 Polaków i 82 300 Ukraińców. Po likwidacji getta (co pozwalało określić miasto jako judenfrei) nielicznych pozostałych przy życiu Żydów (m.in. krawców, stolarzy, szewców, drukarzy) zgromadzono w obozie tzw. Janowskim. W 1941 r. na terenie fabryki przy ulicy Janowskiej, przekazanej Deutsche Ausrüstungswerke, utworzono obóz pracy przymusowej. W 1942 r. został on przejęty przez SS i przekształcony w obóz koncentracyjny, w którym więźniowie umierali z głodu, chorób, wyczerpującej pracy, selekcji i rozstrzeliwań lub byli deportowani do Bełżca. Część pozostawionych przy życiu żydowskich więźniów skierowano na poprzednie miejsca straceń celem spalenia odkopanych zwłok, aby zamaskować dokonane zbrodnie. Dokumenty i relacje przechowywane w Archiwum Akt Nowych oraz w archiwach ukraińskich wskazują, że w dniach 18–20 XI 1943 r. doszło tam do buntu Żydów, co przedstawiają załączniki dołączone do artykułu. Pierwszym z nich jest raport NSZ z 27 XI 1943 r. (AAN, sygn. 207/7-K.32) o buncie żydowskich szewców, odmowie części strażników ukraińskich do zabijania Żydów, ucieczce grupy Żydów, trzech dniach walki, zabiciu 40 Niemców, likwidacji żydowskich więźniów na tzw. piaskach w lesie lesienickim, ucieczce straży pilnującej palenia zwłok itp.; Drugi dokument to raport tygodniowy lokalnej Delegatury Rządu z 1 XII 1943 r. (AAN, sygn. 202/III–128.K.12.) o likwidacji obozu Janowskiego, zabiciu w mieście około 6000 Żydów, ucieczce części Żydów i strażników, wymordowaniu pozostałych Żydów i strażników rekrutujących się z jeńców bolszewickich; Trzeci dokument (raport tygodniowy za 11–20 XI 1943 r. ze zbioru Świrskiego w Ossolineum, sygn. 16569/II.II) mówi o nieudanym ataku więźniów żydowskich obozu Janowskiego (z tak zwanej brygady śmierci), palących zwłoki w Lesienicach, próbie ucieczki Żydów z obozu Janowskiego, strzelaninie, udanej ucieczce grupy Żydów i strażników oraz zabiciu pozostałych. Czwarty dokument, w języku ukraińskim, stanowi sprawozdanie społeczno-polityczne podziemia ukraińskiego za listopad 1943 r. (CDAWO, sygn. 3833, op. 1, spr. 126, ark. 35), zawierający informację o rozpoczęciu likwidacji około 2700 Żydów przy ulicy Janowskiej z udziałem 300 policjantów ukraińskich oraz żołnierzy Waffen SS. Żydzi rzucili się na gestapowców z nożami, ci zaś zaczęli strzelać z karabinów maszynowych. Korzystając z zamieszania zbiegło 50 Żydów i 300 rosyjskich strażników, którzy za złoto sprzedawali broń, granaty i amunicję. Nie dając sobie rady gestapowcy przy pomocy policji zaczęli wywozić Żydów do Lesienic. Z transportu samochodowego zbiegło około 40 Żydów co spowodowało wzmożoną kontrolę dokumentów w mieście i okolicy. Zabito jadących do Winnik 3 rolników nieposiadających dokumentów. Jeden z żydowskich uciekinierów zabił z automatu 3 Niemców i 7 ranił. W Winnikach ukraińska policja złapała 16 Żydów, którzy 19 XI uciekli, gdy pijana eskorta rozpoczęła rozstrzeliwanie w Krzywczycach. Z pijaństwa wykonawców skorzystało 150 Żydów przywiezionych na miejsce egzekucji. Mówi się, że w akcji przeciwko Żydom i ich zbrojnym oporze zabito 8 Niemców i 17 ciężko raniono, a aresztowani mieszkańcy Pomorzan znajdują się w obozie Janowskim. Każdego ranka Ukraińcy z duchownymi na czele wychodzą na dziedziniec obozu i śpiewają swój hymn „Szcze ne wmerła”. Podobnie czynią Polacy z dwoma duchownymi i śpiewają „Jeszcze Polska”. Z obozu miało zbiec 4 strażników z 3 automatami. Jednemu z nich, niegodzącemu się na dalszą ucieczkę, towarzysze zabrali automat w lesie koło Hołoska Wielkiego i uciekali dalej. Nocą z 18 na 19 XI więźniowie przy ulicy Kazimierzowskiej wybili przejście z piwnicy na podwórze unieszkodliwili stróża zamierzając przejść przez bramę i uciec. Spostrzegli to Niemcy otoczyli więźniów, którzy przedostali się do piwnicy lub na podwórze, czwórkami zaprowadzili do ruin więzienia Brygidki i zastrzelili. W nocy z 21 na 22 XI obrzucono granatami restaurację znajdującą się około 300 m. od mieszkania Kreishauptmanna. Dokumenty nr 1–3 przytoczono zarówno w oryginale polskim, jak i w przekładzie na język ukraiński.

Wśród recenzji znalazły się tytuły: Bloxham D., The Final Solution: A Genocide (Oxford: Oxford University Press, 2009); „Unicztożit’ kak możno bolsze...”: Łatwijskije kollaboracionistskije formirowanija na territorii Biełorussii, 1942–1944. Sbornik dokumientow („Zgładzić jak najwięcej...”: Łotewskie formacje kolaborantów na terytorium Białorusi. Zbiór dokumentów) Red. A. R. Diukow i inni, (Moskwa: Fond istoriczeskaja pamiat’, 2009); Wolfgang Benz, Brigitte Mihok, Holocaustul la pereferie. Persecutarea şi nimicirea evreilor in România şi Transnistria în 1940–1944 (Holokaust na peryferiach: prześladowanie i zabijanie Żydów w Rumunii i Transnistrii w latach 1940–1944) – (Kiszyniów: Cartier, 2010); D. Mendelsohn, The Lost. A Search for Six of Six Million [o Żydach z Bolechowa] (New York – London – Toronto – Sydney: Harper Perennial, 2007) i inne.

Kolejny numer czasopisma (2(8) / 2010) w całości poświęcony jest losom Żydów Bukowiny i Transnistrii w latach 1940–1944. Poruszają i naświetlają je takie artykuły jak: Faina Vynokurova, The Fate of Bukovinian Jews in the Ghettos and Camps of Transnistria, 1941–1944: A Review of the Source Documents at the Vinnytsa Oblast State Archive; Florence Heymann, Aspects of Jewish Life in Bukovina before the Holocaust; Marianne Hirsch, Leo Spitzer, „The Russian Year” z czterema rozdziałami: The Hitler-Stalin Pact and its Aftermath, Annexation, The Russian Year i Deportations; Vladimir Solonari, The Treatment of the Jews of Bukovina by the Soviet and Romanian Administrations in 1940–1944; Oleg Surovtsev, Creation and Functioning of Chernivtsi Ghetto in October-November 1941; Alexandru Florian, The Fate of the Jews from Northern Bukovina under the Antonescu Regime: Evidence of the Evolution of Antisemitic Policies in the Stenographs of Cabinet Council Meetings, W dziale Chronika w sprawozdaniu z międzynarodowej konferencji naukowej poświęconej narodowo-socjalistycznej prasie okupacyjnej na okupowanych terytoriach Związku Radzieckiego (5–8 XI 2010 r.) wspomniano referaty Tamary Wierszickoj o gazetach w rejonie Baranowicz, Słonima i Nowogródka, dr. Kostiantyna Kuryłyszyna ze Lwowa o prasie ukraińskiej oraz inne.

Lewoliberalnaja kritika wulgarnogo nacistskogo antisemitizma w 1935 g. po materiałam „Jeżedniewnoj pariżskoj gaziety” (Lewicowo liberalna krytyka nazistowskiego wulgarnego antysemityzmu według dziennika „Pariser Tageszeitung”) to tytuł artykułu opublikowanego w numerze 1(9)/2011 czasopisma „Hołokost i suczasnist´ ”. Aleksander Jermakow zauważa, że do około 450 tytułów czasopism emigracji niemieckiej, ukazujących się w Europie, Ameryce oraz na Bliskim i Dalekim Wschodzie, obok socjaldemokratycznych takich jak „Neuer Vorvarts” czy komunistycznego „Gegenangriff”, zalicza się „Pariser Tageblatt”, a później „Pariser Tageszeitung”. Założycielem i głównym redaktorem „Pariser Tageszeitung” był publicysta Georg Bernhard (poprzednio redaktor „Pariser Tageblatt”), a wydawcą i sponsorem rosyjski Żyd, emigrant Władimir Poliakow (1864–1938), ojciec badacza antysemityzmu Lwa Poliakowa. Jednym ze sponsorów był Izaak Grodzenski, wydawca żydowskiej gazety „Parizer Hajnt”. „Pariser Tageszeitung” rozchodziła się we Francji i w innych państwach, w których żyło około 35 000 emigrantów politycznych z Niemiec. Pierwszy z 2148 numerów ukazał się 12 XII 1933 r., ostatni zaś — 18 II 1940 roku.

Współczesna literatura dostrzega dwie odmiany hitlerowskiego antysemityzmu. Jedna – intelektualna, przeznaczona dla wykształconych grup niemieckiego społeczeństwa i elity technokratów, reprezentowana była przez esesowski tygodnik „Das Schwarze Korps”, druga — dla „prostych” Niemców – przez tygodnik „Der Stürmer” wydawany w latach 1923–1945 z krótkimi przerwami przez Juliusa Streichera. Bernhard uważał, że celem gazety przeznaczonej dla niemieckich czytelników jest przekonywująco informować o przestępczym charakterze hitlerowskiego reżimu i aktywnie go krytykować, podobnie jak i „Stürmera”. Rzeczywiście, w okresie 8 lat istnienia gazety opublikowano w niej 188 artykułów (rocznie 25–30) o „Stürmerze” i Streicherze. Narastające przejawy dyskryminacji Żydów w Niemczech, zakazy zawierania mieszanych małżeństw, służby w wojsku i pracy w służbie publicznej, korzystania z kin, teatrów, basenów kąpielowych, pływalni, uzdrowisk, wywieszania flag państwowych, korzystania z aryjskiej służby poniżej 45 lat, bojkot sklepów żydowskich itp. przy wzroście nakładu „Stürmera” z 113 800 egzemplarzy do 486 000 w październiku 1935 r. zwiększyły zainteresowanie i zaniepokojenie lewicowo-liberalnych emigrantów niemieckich we Francji. Z tego powodu w „Pariser Tageszeitung” ukazało się 20 publikacji o wulgarnej propagandzie „Stürmera”, 14 apeli do ludności niemieckiej i innych państw, zwracających uwagę na antysemicką propagandę i politykę hitlerowców, 8 artykułów o próbach rasistowskiego wpływania na niemiecką służbę zdrowia, 8 tekstów o atakach „Stürmera” na religię i inne. Nawiązując do ostrzeżeń Streichera przed zanieczyszczaniem niemieckiej krwi poprzez kontakty (małżeństwa) z Żydami i do oficjalnego oświadczenia związku lekarzy niemieckich, „Pariser Tageszeitung” pisał, że bogiem niemieckiej medycyny cieszącej się światową sławą nie jest teraz Eskulap, lecz Streicher z Frankonii.

Autor artykułu uważa, iż artykuły publikowane w omawianej gazecie wyrażały poglądy lewicowo-liberalnych niemieckich emigrantów we Francji. Zwalczali oni antysemityzm, niemiecką faszystowską ideologię czystości rasy, często także potępiali prorządowe stanowisko Kościołów tworzące podatny grunt dla teorii „żydowskiego spisku” itd.

Inne artykuły to: Simonetta Milli Konewko, „Wyżywannia w Auszwici” ta uzy spiwczuttia u taborach (Przeżycie w Auschwitz i więzy współczucia w obozach) o książce Primo Leviego Czy to jest człowiek, która ukazała się we włoskim oryginale w 1974 r., oraz Joachima Neandera, Obraz Auszwica w politici istoriji (Obraz Auschwitz w polityce historycznej), a w dziale Źródła publikacja Mychajła Tiahłeho, „Nakazuju... peresłaty... spysky cyhaniw”: Zbir orhanamy włady Rajchskomisariatu Ukrajina widomostej pro romiw u łypni 1942 r. („Nakazuję... przesłać... spisy Cyganów”: gromadzenie przez organy władzy Reichskomissariatu Ukrains informacji o Romach w lipcu 1942 r.). W artykule przytoczono między innymi treść 11 dokumentów na ten temat (odpowiedzi na ankietę z poszczególnych miejscowości obwodu rówieńskiego). Dokumenty te są przechowywane w Archiwum Państwowym Obwodu Równeńskiego (Derżawnyj Archiw Riwneńskoji Obłasti, DARO).

W tym samym numerze opublikowano artykuł recenzyjny poświęcony dwum książkom: Timothy’ego Snydera Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin (London: The Budley Head, 2010) i Alexandra V. Prusina The Land Between: Conflict in the East European Borderlands, 1870–1992 (Oxford: Oxford University Press, 2010), recenzję książki M. Kellogga The Russian Roots of Nazism: White Ėmigrés and The Making of National Socialism, 1917–1945 (Cambridge: Cambridge University Press, 2005) oraz informację o Międzynarodowej Konferencji „Babyn Jar: Masowe ubywstwo i pam’jat’ pro nioho” (Babi Jar: masowe morderstwo i pamięć o nim). Kijów, 24–25 IX 2011.

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem