Uroczystość wręczenia Nagrody im. Jana Karskiego i Poli Nireńskiej prof. Barbarze Engelking

Profesor Barbara Engelking wygłosi wykład pt. „Sny jako źródło do badań nad Zagładą”.

Wide  mgl3696

Już po raz 21. w Żydowskim Instytucie Historycznym im. Emanuela Ringelbluma w Warszawie odbyła się uroczystość wręczenia nagrody im. Jana Karskiego i Poli Nireńskiej. Tegoroczną laureatką została prof. dr hab. Barbara Engelking – autorka publikacji o Holocauście. Nagroda została ustanowiona przez prof. Jana Karskiego i jest administrowana przez Żydowski Instytut Naukowy YIVO (YIVO Institute for Jewish Research) w Nowym Jorku. Przyznawana jest corocznie autorom publikacji traktujących o życiu żydowskim w Polsce i odzwierciedlających wkład Żydów w kulturę polską.

– Jestem bardzo zaszczycona, że znajduję się w gronie tak honorowych laureatów, jak prof. Szymon Rudnicki, prof. Alina Skibińska czy Michał Jagiełło. Poprzeczka dla kolejnych laureatów została postawiona bardzo wysoko. Czuję się niezwykle uhonorowana – powiedziała prof. dr hab. Barbara Engelking, laureatka tegorocznej nagrody im. Jana Karskiego.

Jan Karski urodził się 24 czerwca 1914 roku w Łodzi jako Jan Romuald Kozielewski i wychował w wielokulturowym środowisku miasta. Jak sam wspominał, jego rodzina mieszkała w kamienicy, w której większość lokatorów była żydowskiego pochodzenia. Karski ukończył wydział prawa i dyplomacji na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie w 1935 roku i po odbyciu praktyki dyplomatycznej, w styczniu 1939 roku został zatrudniony w Ministerstwie Spraw Zagranicznych.

Po ataku ZSRR na Polskę, 17 września 1939 roku, znalazł się w niewoli sowieckiej, został jednak objęty wymianą jeńców pomiędzy Niemcami i ZSRR. W wymianie mogli wziąć udział tylko tylko szeregowcy – Karski zamienił mundur oficerski na mundur szeregowca, twierdząc, że jest robotnikiem z Łodzi. Dzięki temu podstępowi nie podzielił losów oficerów zamordowanych w lasach Katynia.

Już w listopadzie uciekł z niemieckiego transportu i dotarł do Warszawy, gdzie podjął działalność konspiracyjną. Od stycznia 1940 roku był kurierem z ramienia polskich władz podziemnych i uczestniczył w misjach kurierskich do rządu polskiego we Francji, któremu dostarczał raporty o sytuacji w okupowanej Polsce. 

Jesienią 1942 roku Jan Karski podjął się swojej najważniejszej misji – miał przekazać raport dla Rządu w Londynie o położeniu polskiej ludności. Żydowscy przywódcy umożliwili mu wtedy wejście do warszawskiego getta, z którego od 22 lipca 1942 roku deportowano już 300 000 Żydów do obozu zagłady w Treblince.

Wejście do dzielnicy zamkniętej było dla Karskiego doświadczeniem, które zadecydowało o jego dalszych działaniach. Od tego czasu miał jeden cel – przekazać raport o warszawskim getcie na Zachód i poruszyć opinię publiczną, aby przywódcy wolnego świata uratowali tych Żydów, którzy jeszcze pozostali przy życiu. 

Jan Karski przedostał się następnie do nazistowskiego obozu tranzytowego w Izbicy, przez który Żydzi transportowani byli do ośrodków zagłady w Bełżcu i Sobiborze. Zobaczył w nim jak wygląda ten etap procesu natychmiastowej eksterminacji.

Pod koniec listopada Karski znalazł się do Londynie i przygotował pisemne raporty dla rządu RP na uchodźstwie i zdał relację brytyjskiemu ministrowi spraw zagranicznych Anthony’emu Edenowi. Na podstawie dokumentów przywiezionych przez Karskiego — mikrofilmów i notatek, minister spraw zagranicznych w rządzie RP w Londynie, Edward Raczyński, 10 grudnia 1942 przedstawił aliantom szczegółowy raport o Holokauście.

W lipcu 1943 roku spotkał się z prezydentem Stanów Zjednoczonych Franklinem Delano Rooseveltem. Karski proponował bombardowanie niemieckich miast, jeśli naziści nie zaprzestaną mordu na Żydach, a nawet zniszczenie samych ośrodków zagłady. Wiele osób, którym Karski opowiadał o gettach i obozach śmierci nie wierzyli w jego słowa, on sam po 36 latach o tym co widział w getcie i obozie w Izbicy Kujawskiej Karski powiedział Claude’owi Lanzmannowi: „To nie działo się naprawdę. To nie byli ludzie. To było jakieś piekło.‘‘

Profesor Barbara Engelking jest psychologiem i socjologiem, kierownikiem Centrum Badań nad Zagładą Żydów Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk. Zajmuje się badaniem historii getta warszawskiego i okupacyjnej Warszawy oraz zagłady Żydów. W 1993 uzyskała w IFiS PAN stopień doktora w zakresie nauk humanistycznych po obronie pracy doktorskiej pt. Doświadczenie Holocaustu i jego konsekwencje w relacjach autobiograficznych, przygotowanej pod kierunkiem prof. Aldony Jawłowskiej-Konstanciak. W 2002 uzyskała w IFiS PAN stopień doktora habilitowanego nauk humanistycznych w zakresie socjologii (specjalność: socjologia kultury) na podstawie rozprawy habilitacyjnej Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście.

Jej zainteresowania badawcze to doświadczenie Holocaustu w relacjach Ocalałych oraz próba opisu tego doświadczenia w świetle wszelkich innych dostępnych źródeł (dokumentów urzędowych i osobistych, listów, relacji, wspomnień) i perspektyw (ofiar, świadków, katów), historia getta warszawskiego i jego życie codzienne, codzienność okupacyjnej Warszawy, wyzwania i dylematy moralne w okresie Zagłady.

Profesor Barbara Engelking jest też założycielką Centrum Badań nad Zagładą Żydów, którego działalnością kieruje od chwili jego utworzenia w 2003 roku. Centrum wydaje pismo „Zagłada Żydów, Studia i Materiały”, którego ukazało się dotychczas 8 roczników. W ramach Centrum działa i tworzy grupa współpracowników, specjalistów w różnych dziedzinach, których łączy dążenie do zgłębienia sytuacji Żydów na terenach Generalnego Gubernatorstwa, pozbawionych wszelkich możliwości ratowania swojego życia. W poważnym stopniu badacze ci koncentrują się na Żydach uciekinierach szukających pomocy i ratunku wśród miejscowej ludności, a znajdujących najczęściej niechęć czy wprost wrogość i gotowość współdziałania z okupantami w tropieniu ukrywających się jeszcze ocaleńcow. 

Prof. Paweł Śpiewak, dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego, gratulując laureatce powiedział: 

– Pełnienie po raz dwudziesty pierwszy honorów gospodarza tak prestiżowego wydarzenia, jakim jest uroczystość wręczenia nagrody im. Karskiego przez Żydowski Instytut Historyczny – to nie tylko wielki powód do dumy. To także zobowiązanie do tego, że ŻIH – jedna z najważniejszych na świecie placówek naukowo-badawczych zajmujących się dziejami Żydów będzie, i już jest, nowoczesną skarbnicą żydowskiego dziedzictwa kulturowego. Rozpoczęty w 2012 r. proces digitalizacji bogatych zbiorów Instytutu, doskonalenie jego infrastruktury informatycznej – to tylko niektóre z działań mające na celu zwiększenie dostępności zbiorów oraz włączenia się instytucji w światową sieć badań nad współczesną historią Żydów. Obecnie rozwijamy nowe serie wydawnicze. Najważniejsze z nich to: seria 30 tomów publikujących Archiwum Ringelbluma (dotychczas ukazało się już 10 tomów); seria WSPOMNIENIA, RELACJE, DZIENNIKI; seria książek opisujących dorobek Centralnego Komitetu Żydów w Polsce; krytyczne wydanie publikacji Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej oraz antologie tekstów przeznaczonych dla środowiska akademickiego.

Publikacje:

Specjalne miejsce wśród prac autorki zajmuje obszerny tom, zrealizowany wspólnie z Jackiem Leociakiem „Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście”.

„Przewodnik – piszą autorzy — oprowadza po mieście nieistniejącym. Jest ono zbudowane z wielu indywidualnych zapisów, świadectw i dokumentów. Na ich podstawie autorzy odtwarzają topografię getta, ówczesne realia i atmosferę tamtych miejsc i dni... Jedynym obszarem, gdzie można jeszcze odnaleźć mieszkańców getta wraz z ich domami, ulicami, z ich życiem, cierpieniem i śmiercią jest miejsce w naszej pamięci”.

Inne publikacje:

  • Zagłada i pamięć (na podstawie rozprawy doktorskiej), wyd. IFiS PAN 1994, II wydanie 2001
  • Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście (wspólnie z J. Leociakiem), wyd. IFiS PAN 2001
  • Holocaust and memory (angielski przekład „Zagłady i pamięci”), wyd. Leicester University Press, London, New York, 2001
  • „Szanowny panie Gistapo”. Donosy do władz niemieckich w Warszawie i okolicach w latach 1940–1941, Centrum Badań nad Zagładą Żydów i Wyd. IFiS PAN 2003
  • Pamięć, Historia Żydów Polskich przed, w czasie i po Zagładzie, wyd. Fundacja SHALOM, Warszawa 2005
  • Prowincja noc. Życie i zagłada Żydów w dystrykcie Warszawskim, Centrum Badań nad Zagładą Żydów i Wyd. IFiS PAN, Warszawa 2007; red. i rozdział
  • Warsaw Ghetto. The Guide through the Perished City (with Jacek Leociak), Yale University Press, July 2009
  • Żydzi w powstańczej Warszawie (wspólnie z D. Libionką), Warszawa 2009
  • Żydów łamiących prawo należy karać śmiercią! „Przestępczość” Żydów w Warszawie, 1939–1942 (wspólnie z Janem Grabowskim), Warszawa 2010
  • JEST TAKI PIĘKNY SŁONECZNY DZIEŃ... Losy Żydów szukających ratunku na wsi polskiej 1942–1945, Warszawa 2011

Po laudacji wygłoszonej przez Dyrektora ŻIH, prof. Pawła Śpiewaka, prof. Barbara Engelking wygłosiła wykład „Sny jako źródło do badań nad Zagładą”.

Tezą otwierającą wywód prof. Engelking było stwierdzenie, że choć sny nie stanowią odbicia rzeczywistości, należą do sfery ludzkich wytworów i jako takie należą do realnego życia. Sny odzwierciedlają uczucia, często w sposób bardziej dojmujący, niż w sytuacji, w której człowiek stara się je opisać na jawie. Z dzisiejszego punktu widzenia mogą więc istotnie ułatwić rozumienie niezwykle złożonych emocji, jakie towarzyszyły doświadczeniu Zagłady. Prof. Engelking zebrała 137 snów z okresu Holokaustu, z których w czasie wykładu omówiła siedem. Poniżej przytaczamy jeden z nich – koszmarny sen Poli Wawer.

Pola Wawer ukrywała się z rodzicami w miasteczku Świr w pobliżu Wilna – opowiadała prof. Engelking – Ze względu na konieczność zdobywania funduszy krążyli kolejno pomiędzy Wilnem a kryjówką. Pewnego razu, gdy czekała w Wilnie u znajomych na możliwość powrotu do rodziców, przyśniło jej się,że idziemy z ojcem, tak jak to bywało, nocą do mamy. Tylko że nie drogą na przemian leśną i polną, lecz przez bagno, które ugina się pod nogami i mlaska przy każdym wyciągnięciu zeń nogi. Ojciec idzie przodem, jak gdyby wyszukiwał pewniejszego gruntu. Bagno staje się coraz głębsze i głębsze.

W pewnym momencie ojciec nie może już wyciągnąć nóg z błota i zaczyna stopniowo w nim grzęznąć. Widzę, jak się zanurza w tej mazi patrząc mi w oczy. „Nie idź tu, Polunia, nie idź!” ciągle ostrzega. Przerażona jestem mu posłuszna i pytam, co robić? Może podrę coś z ubrania, rzucę tobie koniec i pociągnę do siebie. A ojciec na to: „Nie, kochana, nie dasz rady. Tak musi być. Tylko nie idź tędy, wracaj, proszę cię”. Ojciec na moich oczach pogrąża się coraz głębiej. Widzę, jak mu bagno podchodzi do ust, sięga do nosa. Chcę krzyczeć, ale nie mogę. Dopiero gdy błoto zasłoniło usta i ojciec przestał do mnie mówić, zaczynam przeraźliwie krzyczeć i wtedy ktoś chwyta mnie za ramię. To był właśnie gospodarz.Pola z przerażenia krzyczała głośno przez sen, a we wspomnieniach tak go skomentowała:Nie ma we mnie nic z mistycyzmu i nie przypisuję temu snu roli proroczego przeczucia wydarzeń. Po prostu moja podświadomość tak przetworzyła przepełniające mnie niepokoje i lęki.

Te niepokoje i lęki – mówiła prof. Engelking, podsumowując opowiedzianą historię – okazały się uzasadnione: po kilku dniach okazało się, że ojciec został zabity przez niejakiego Sobolewskiego, który od jakiegoś czasu prześladował rodzinę, chcąc wydać ich Niemcom.

Tekst prof. Barbary Engelking „Sny jako źródło do badań nad Zagładą” ukaże się drukiem na przełomie października i listopada 2013 roku w 9. numerze pisma „Zagłada Żydów. Studia i materiały”.

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem