Jewish History

O ratowaniu żydowskich dzieci w Wielkiej Brytanii i USA pisze Judy Tydor Baumel-Schwartz.

Wide  mgl2993

O ratowaniu żydowskich dzieci w Wielkiej Brytanii i USA podczas Zagłady pisze Judy Tydor Baumel-Schwartz w artykule The rescue of Jewish girls and teenage women to England and the USA during the Holocaust: a gendered perspective, opublikowanym w numerze 1–2 / 2012 „Jewish History”. W latach 1934–1945 ponad 12 000 dzieci i młodzieży w wieku od 5 do 16 lat z Europy Środkowej samotnie, bez towarzyszących bliskich, znalazło schronienie przed nazizmem w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Przed wybuchem II wojny światowej przybyło ich do Wielkiej Brytanii ponad 11 600 w ciągu 9 miesięcy. Wśród nich było 9 000 Żydów. Do USA przybyło około 1000 dzieci dzięki pomocy różnych organizacji przed i podczas wojny (500 bezpośrednio z Europy Środkowej i 350, które początkowo znalazły schronienie we Francji i wyjechały z Europy przekraczając Pireneje w 1941 i 1942 r., oraz kilka tuzinów dzieci uchodźców przebywających w Hiszpanii i Portugalii. Ewakuację dzieci organizował w Niemczech specjalny wydział (Kinderauswanderungs-Abteilung) organizacji Reichsvertretung der Juden in Deutschland. W Austrii i Czechosłowacji wiedeńska Kultusgemeinde i mały zorganizowany ad hoc komitet w Pradze przygotowywały tylko dokumenty. W Wielkiej Brytanii założony w 1936 r. Children’s Inter-Aid Committee połączył się w listopadzie 1938 r. z organizacją Movement for the Care of Children in Germany i przyjął nazwę Refugee Children’s Movement (RCM). Troszczył się on o transport do Wielkiej Brytanii oraz o lokum dla przybyłych w domach prywatnych lub hostelach. W marcu 1939 r. rząd brytyjski zobowiązał się pokryć koszty przyszłej reemigracji przybyłych dzieci. Na podobnej zasadzie działała w USA organizacja German Jewish Children’s Aid (GJCA), założona w 1934 roku. W 1942 r., po przybyciu pierwszych dzieci z Europy, organizacja ta przyjęła nazwę European Jewish Children’s Aid. Jej zadaniem było przyjmowanie dzieci i kierowanie ich do rodzin zastępczych; wydawała też biuletyn i prowadziła listę przybywających. Gdy w listopadzie 1938 r. rząd brytyjski zezwolił na imigrację 10 000 samotnych dzieci z Rzeszy, zakładano, że nie pozostaną one na stałe w Wielkiej Brytanii. Przewidywano możliwość ich dalszej emigracji do USA w ramach rocznych kwot kontyngentowych, pod warunkiem posiadania zobowiązań pomocy finansowej ze strony obywateli Stanów Zjednoczonych. Omówiono też zasadnicze różnice w traktowaniu dzieci w Wielkiej Brytanii i USA.

W rozdziałach Rescue and resettlement of girls and young women refugees, Pro immigration bureaucracy and preparations i The immigration process wspomniano między innymi o różnicach między transportami do Ameryki wyruszającymi z Francji, Hiszpanii i Portugalii (od 1941 r.) oraz bezpośrednio z Niemiec. W tym ostatnim przypadku zawiadamiano rodziców o dacie i miejscu wyjazdu dzieci i o objętości dozwolonego bagażu. Punktem zbiórki zazwyczaj był Berlin lub Frankfurt nad Menem. W Czechosłowacji dzieci zbierały się w Pradze, a w Austrii – w Wiedniu. Emigracja dzieci w latach 30. XX w. do Europy Zachodniej i Ameryki nie była zorganizowana. Dzieci wyjeżdżające do Holandii i Belgii trafiały do sierocińców prowadzonych przez Oeuvre de Secours aux Enfants (OSE), przyjeżdżającymi do Stanów Zjednoczonych zajmował się American Friends Service Committee (AFSC); pierwsza grupa przyjęta przez ten komitet przybyła w maju 1941 roku.

W rozdziałach Resettlement and adaptation oraz Assimilation into a new society omówiono sprawę rozmieszczenia przybyłych dzieci w rodzinach opiekuńczych dysponujących między innymi oddzielną łazienką dla dzieci, zaopatrzoną w niezbędne przybory toaletowe. Unikano miast z dużą liczbą mieszkańców żydowskich, takich jak Londyn, Manchester, Leeds czy Nowy Jork. W USA przygotowywano mieszkania opiekunów jeszcze przed przybyciem dzieci, podczas gdy w Wielkiej Brytanii przybyszów kierowano do hosteli i obozów, dopóki nie znaleziono rodziny opiekuńczej. Po rozmieszczeniu ewakuowanych dzieci kierowano je do szkół, a starsze uczono zawodu. Osiągnąwszy 14 (później 16) lat, przybysze powinni szukać pracy, podobnie jak dzieci angielskie. Ich asymilacja przebiegała trudniej w Wielkiej Brytanii niż w Ameryce, która tradycyjnie stanowiła „tygiel” różnych narodowości. Wskazano też na różnice w przebiegu asymilacji w obu państwach w zależności od płci ewakuowanych.

Cum Nimis Absurdum and the Ancona Auto-da-Fé revisited: their impact on Venice and some wider reflection, to tytuł artykułu, w którym w czterech rozdziałach Benjamin Ravid naświetla pogorszenie się ogólnej sytuacji Żydów na Półwyspie Apenińskim nie tylko na skutek bulli papieża Pawła IV, lecz także poprzednich działań Kościoła w epoce kontrreformacji, takich jak utworzenie w Rzymie w 1542 r., inkwizycji, skierowanej zresztą bardziej przeciwko protestantyzmowi niż przeciw krypto-Żydom, czy założenie w 1543 r. Casa dei Catecumeni oraz palenieTalmuduw Rzymie, Wenecji, Ferrarze, Mantui, Urbino i Florencji w 1553 roku.

Treść i znaczenie papieskiej bulli z 14 VII 1555 r. omówiono w rozdziale Cum Nimis Absurdum. Bulla obejmowała preambułę oraz 15 ustępów. Jej nazwa pochodzi od początkowych słów: Cum nimis absurdum.

W preambule Paweł IV oskarżał Żydów, którzy zbrodnie i grzechy popełnione przeciw chrześcijanom winni odkupić podporządkowaniem i uległością, tymczasem zaś cieszą się niezasłużonymi przywilejami i prawami w Państwie Kościelnym i w innych państwach, mieszkają nie tylko w sąsiedztwie chrześcijan i w pobliżu kościołów, a nawet w dzielnicach zamieszkałych przez szlachetnych obywateli. Wykupują tam ziemię, wykorzystują chrześcijańską służbę domową, niańki itp. Żydzi cieszą się niezasłużoną tolerancją i należy przypomnieć im popełnione przez nich grzechy. W związku z tym papież wprowadził w 15 punktach ograniczenia działalności Żydów. Odtąd mieli mieszkać tylko w wyznaczonych dzielnicach, częściach miasta i ulicach (getcie) odgrodzonych od chrześcijan i posiadających jedną bramę. W każdym miejscu ich zamieszkania zezwalano na istnienie tylko jednej synagogi. Zakazano budowy nowych a wszystkie istniejące poza jedną nakazano zniszczyć w stosownym czasie. Żydzi winni nosić żółte nakrycia głowy, a Żydówki – żółte chusty. To oznakowanie ustalono dla ich własnego bezpieczeństwa. Zakazano zatrudniania w katolickich domach Żydówek jako pielęgniarek, mamek i służących. Żydom nie wolno było pracować ani zatrudniać innych w niedziele i święta chrześcijańskie, a chrześcijanie powinni unikać kontaktu z Żydami, ponieważ ci ostatni mogliby rozpowszechniać fałszywe nauki. Żydzi powinni używać alfabetu łacińskiego i języka włoskiego w stosunkach z przełożonymi i władzami oraz w księgowości i dokumentach rejestrujących ich transakcje z chrześcijanami, by mogły one być wykorzystane w sądach. Nie mogą być przełożonymi chrześcijan. Żydom nie wolno być dostawcami zboża, kaszy i innych rodzajów żywności, mogą działać w handlu używaną odzieżą; żydowskim lekarzom nie wolno leczyć chrześcijan. Wszyscy Żydzi mieszkający poza wyznaczonym dla nich obszarem muszą się wyprowadzić. Wprowadzono też ograniczenia w udzielaniu pożyczek przez Żydów. Dalej bulla stwierdzała, że wszystkie przyznane im przez Kościół przywileje zostały anulowane. Kościół miał stać na straży wprowadzonych przez bullę przepisów i karać ich naruszycieli.

W rozdziale Cum Nimis Absurdum and Venice opisano w 11 podrozdziałach (Synagogues and Real Estate; Hat or obvious marking; Nurses, serving women and Christians servants; Work on Sundays and Catholic holidays; Fictitious Contracts of Debt; Entertaining Christians; Dining with them and developing close relationship; Pawnshop records in Italian; Business restrictions; Restrictions on Jewish doctors; Calling Jews master; Partial months interest and unredeemed pledges) przykłady wskazujące, że większość wprowadzonych dla Żydów zakazów i ograniczeń istniała w takiej czy innej formie we włoskich miastach już wcześniej.

W Wenecji już czterdzieści lat wcześniej określono wydzielone miejsce dla Żydów z dwiema bramami otwartymi od świtu do zmierzchu. Z czasem powiększono je dołączając do istniejącego Ghetto Vecchio (Starego Getta), Ghetto Nuovo (Nowe Getto) i Ghetto Nuovissimo w 1633 roku. Zgodnie z przywilejami z 1528 r. Żydzi mogli żyć w Wenecji stosownie do ich rytuału i zwyczajów (secundo il rito e loro), a zgodnie z przywilejem z 1548 r. mogli posiadać synagogi (tener la soa sinagoga secundo il solito). Dzięki temu w getcie było pięć większych i trzy mniejsze synagogi. Natomiast od 1423 r. nie mogli posiadać nieruchomości w Wenecji i na jej terytoriach z wyjątkiem dzielnic żydowskich na terytoriach zwanych Stato da Mar14. Oznakowanie Żydów (mężczyzn i kobiet) wprowadzono już w 1397 r., nakazując w 1443 r. noszenie żółtego koła na odzieży, a później żółtego nakrycia głowy mężczyznom. W XVI w. na prośbę Żydów zmieniono kolor na czerwony15. W 1503 r. w Mestre istniało coś w rodzaju lombardu prowadzonego przez trzech Żydów. Nie mógł on działać od Wielkiego Piątku przez Wielkanoc oraz podczas świąt Bożego Narodzenia, a w 1516 r. chrześcijanie handlujący używanymi rzeczami (strazzaruoli) wymogli na Radzie Dziesięciu wydanie Żydom zakazu prowadzenia handlu starzyzną w tych samych dniach co chrześcijanie. W 1548 r. władze Wenecji zmieniły obowiązujący od 1520 r. nakaz wystawiania pokwitowań zastawczych po łacinie na język włoski. W tym samym roku zabroniono Żydom wykonywania prac drukarskich, choć Żydzi omijali zakaz wykonując prace dla potrzeb getta. Wspomniano też o sytuacji lekarzy Żydów. W cztery miesiące po powstaniu Ghetto Nuovo, 29 VII 1516 r., po długich dyskusjach Senat republiki zezwolił lekarzom żydowskim wzywanym do chorych, lub pozostającym poza nim bardzo długo po zamknięciu bram getta, na ich przekraczanie pod warunkiem pisemnego wyjaśnienia przyczyny strażnikom. W takich przypadkach mieli oni prawo nosić czarne nakrycia głowy. Rok później pozbawiono ich przysługującego wszystkim lekarzom prawa do noszenia szlacheckiej odzieży, a także zezwolono im na podejmowanie praktyki lekarskiej dopiero po egzaminie przed Collegio Medico-Fisico. Pięć tygodni później wyjaśniono, iż zakaz nie obejmuje lekarzy żydowskich, których kompetencje zostały już wcześniej stwierdzane. W 1555 r. zakazano lekarzom katolickim uczenia lekarzy żydowskich. Innym przykładem ograniczania działalności Żydów w dziedzinie udzielania pożyczek było ograniczanie terminów ich zawierania i spłacania.

Jak wynika z przytoczonych przykładów większość ograniczeń narzuconych bullą Cum nimis absurdum była często wprowadzana wiele lat wcześniej przez władze lokalne. Jednie zakaz zatrudniania chrześcijan przez Żydów dotąd nie obowiązywał. Świadczy o tym fakt, że po ogłoszeniu bulli patriarcha Wenecji Giovanni Trevisano nakazał wszystkim proboszczom i wikarym, by przypomnieli parafianom o zawartym w bulli zakazie zatrudniania służby żydowskiej, pielęgniarek i opiekunek dzieci. Być może bulla przyczyniła się do tego, że w 1566 r. do ustawy o Żydach Wenecji dopisano zakaz mieszkania katolików u Żydów, czy to jako służba, czy też z innego tytułu, a szczególnie kobiet. Karą była grzywna 100 dukatów i skazanie na trzy lata na galery – dla Żydów oraz 2 lata wygnania z miasta dla chrześcijan. W zasadzie problem ten nie znikł do końca istnienia Republiki Weneckiej.

Postanowienia bulli w sprawie tworzenia gett na Półwyspie Apenińskim realizowano na dwa sposoby. Albo następowało to na podstawie decyzji władzy świeckiej, albo po przyłączeniu miasta do Państwa Kościelnego. Tak było z posiadłościami rodu Este, które zostały przejęta przez papiestwo pod koniec XVI wieku. W latach 1624–1627 powstały getta w Ferrarze, w latach 1635–1639 w Cento i Lugo, a gdy księstwo Urbino w 1631 r. stało się częścią Państwa Kościelnego, zorganizowano getta w Pesaro, Urbino i Senigalli.

W drugim rozdziale tego artykułu, zatytułowanym The Ancona Auto-da-Fe and the Venetian policy toward New Christians reverting to Judaism naświetlono przypadek spalenia na stosie w Ankonie w 1556 r. nawróconych Żydów, którzy wrócili do poprzedniej religii, co było wyraźnym naruszeniem zasad ustalonych przez poprzednich papieży, Pawła III i Juliusza III oraz przyznanego Żydom przywileju zw. Raison d’etat (Racja stanu). W dokumencie tym zapraszano wszystkich kupców, bez względu na narodowość i religię, także Turków, Żydów i innych niewiernych, by przybywali do Ankony, nawet jeżeli z pochodzenia są Żydami nazywanymi „nowymi chrześcijanami”. Gwarantowano, iż żaden legat ani wicelegat papieski, sędzia ani prefekt nie może ze względu na posiadany przez nich majątek sprawiać im kłopotów zarzucając herezję, odszczepieństwo, bluźnierstwo itp. Przestrzeganie tych zasad spowodowało, ze Emanuel Filibert, który zezwolił w 1572 r. „nowym chrześcijanom” w Sabaudii na powrót do judaizmu, zmienił decyzję pod naciskiem papieża, a władze Wenecji, które już w 1550 r. nakazały marranom opuszczenie miasta, zmieniły w 1589 r. decyzję i zaprosiły żydowskich kupców z Lewantu. Ci ostatni przyjęli chrzest na Półwyspie Iberyjskim i emigrowali do państwa osmańskiego. Władze Wenecji nadały im obszerne przywileje kupieckie mimo zastrzeżeń papieża. W latach 1591–1593 Medyceusze z Toskanii wyrazili zgodę na powrót „nowych chrześcijan” do wiary przodków. Mimo iż stworzyli getta we Florencji i Sienie, to nie powstało ono w Livorno. Tak więc nakazy wprowadzone przez papieży w Państwie Kościelnym tylko częściowo zostały zaakceptowane w innych państwach Półwyspu Apenińskiego, a nawet papieże aprobowali przybywanie Żydów do portu w Ankonie. W tych samych czasach Henryk II, król Francji pozwolił portugalskim „nowym chrześcijanom” osiedlać się w południowo-zachodniej Francji, z zastrzeżeniem, by otwarcie nie okazywali, iż są Żydami. Te przywileje ponawiano w 1574 r. i 1656 r. i dopiero w 1723 r. oficjalnie uznano ich za Żydów. Racja stanu nakazywała wykorzystanie komercyjnego (eksport i import) oraz fiskalnego (podatki) potencjału kupców żydowskich. Za sady obowiązujące na Półwyspie Apenińskim przyjęto także w miastach portowych protestanckiej Europy (Hamburg, Amsterdam, Londyn).

W tym samym numerze kwartalnika opublikowano też artykuły: Maurice Kriegel, The reckonings of Nahmanides and Arnold of Villanova: on the early contacts between Christian millenarianism and Jewish messianism; Abraham Melamed, The myth of the Jewish origins of philosophy in the Renaissance from Aristotle to Plato; William Chester Jordan, Salome in the Middle Ages; Robert Bonfil, Jews, Christians and sex in Renaissance Italy: a historiographical problem; Howard Tzvi Adelman, A Rabbi reads the Qur’an in the Venetian ghetto; Katherine Aron-Beller, Buon Purim: proselytizing, professing Jews and the Papal Inquisition in Modena; Lois C. Dubin, Medicine as Enlightenment cure: Benedetto Frizzi, physician to eighteenth-century Italian Jewish society; J. H. Chajes, ‘Too holy to print’: taboo anxiety and the publishing of practical Hebrew esoterica; Federica Francesconi, „This passage can also be read differently...:” how Jews and Christians censored Hebrew texts in early modern Modena i inne.

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem