Hołokost i suczasnist

W periodyku „Hołokost i suczasnist’. Studiji w Ukrajini i switi” w numerze 1 (2005) znajduje się wywiad przeprowadzony 22 I 1946 r. przez T. S. Zołotariewą.

Wide full hd holokaust i nowoczesnosc4

W wydawanym przez Ukrajinśkyj Centr Wywczennja Istoriji Hołokostu periodyku „Hołokost i suczasnist’. Studiji w Ukrajini i switi” w numerze 1 (2005), w dziale dokumentów znajduje się wywiad przeprowadzony 22 I 1946 r. przez T. S. Zołotariewą, zatytułowany Edmund Baumwald swiditiel gibieli lwowskich jewriejew. Urodzony we Lwowie w 1902 r. E. Baumwald stwierdził, że zaraz po wkroczeniu Wehrmachtu rozpoczęły się rozboje. Niemcy otaczali budynki, wyprowadzali ludzi na ulice mówiąc, szczególnie inteligentom, iż pojadą samochodami do pracy. Po dwu dniach zadania Wehrmachtu kontynuowała brygada SS i na Piaskach zgromadzono kilka tysięcy lwowiaków. Kierując się przygotowanymi spisami rozpoczęto aresztowania profesorów uniwersytetu, wykwalifikowanych nauczycieli i lekarzy. W nocy z 3 na 4 VII aresztowano 70 profesorów uniwersytetu, politechniki, Akademii Handlowej i Instytutu Medycznego. Po przesłuchaniach zatrzymanych zastrzelono na Wzgórzach Wuleckich. Wśród zatrzymanych byli profesorowie: Antoni Cieszyński (1882–1941), twórca stomatologii polskiej; Tadeusz Ostrowski (1881–1941), dziekan Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jana Kazimierza (UJK), kolekcjoner dzieł sztuki; Witold Nowicki (1878–1941), lekarz, dziekan Wydziału Lekarskiego UJK; Włodzimierz Sieradzki (1879–1941), lekarz, kierownik katedry medycyny sądowej UJK; Roman Rencki (1867–1941), lekarz, dziekan Wydziału Lekarskiego UJK; Stanisław (Salomon) Ruff (1872–1941), ordynator Szpitala Lwowskiej Gminy Izraelickiej. Tego dnia zabito także urodzonego w 1874 r. lekarza, pisarza, poetę i krytyka literatury i teatru Tadeusza Boya Żeleńskiego. W Dniu Petlury zatrzymywano szczególnie Żydów, wieziono na gestapo, na ulicę Pełczyńskiego i nieposiadających rzemieślniczych kwalifikacji po kilku dniach rozstrzeliwano na cytadeli. Opisano kary za nienoszenie białych opasek przez Żydów, nakaz przesiedlenia ludności żydowskiej do dwóch rejonów (Żeleznodorożnyj i Szewczenkowskij), nałożenie kontrybucji i pomoc udzieloną przez inne narodowości w jej spłaceniu, zakaz udzielania pomocy Żydom itd. Zorganizowany przez Niemców janowski obóz pracy przymusowej dla Żydów stał się jednym z największych obozów śmierci w Dystrykcie Galicja. Nie pozwalając zabierać mebli, wysiedlono Polaków i Ukraińców z ulicy 29 Listopada (Engelsa), przeznaczonej dla SS. Opisano też masowe aresztowania w kwietniu 1942 r. i deportację do Bełżca. Chodziły słuchy, że zabijano tam gazem i prądem elektrycznym. Żydzi, mówił Baumwald, przedstawiali dokumenty, iż są obywatelami Turcji, Szwajcarii, Anglii czy Argentyny, lecz esesmani je niszczyli i zatrzymanych wysyłali do Bełżca. Baumwald opisał obóz na Janowskiej, trwającą 14 dni akcję sierpniową w 1942 r., życie w getcie i w miejscu pracy przymusowej. Szczegółowo opisał swoje dalsze losy, dwukrotne uratowanie się przed zastrzeleniem na placu kaźni, przykłady znęcania się nad więźniami, udaną ucieczkę, ukrywanie przez znajomego Polaka imieniem Józef, na którego doniesiono władzom i powieszono. Baumwald przeżył w ukryciu, dotarł do Brodów, zagrożony obławą wrócił do Lwowa, a później ukrywał się w lasach do wyzwolenia przez Armię Czerwoną.

W tym samym numerze opublikowano artykuł Aleksandra Krugłowa, „Jewriejskaja akcja” w Kamieniec Podolskom w konce awgusta 1941 g. w swietie niemieckich dokumentów („Akcja żydowska” w Kamieńcu Podolskim w końcu sierpnia 1941 r. w świetle niemieckich dokumentów), Żanny Kowba, Powernennja iz zabuttja (Lwiwśkyj rabyn Echezkijil Lewin) (Powrót z zapomnienia. Jecheskiel Lewin – lwowski rabin) i inne oraz recenzje książek; Berkhoff K. C., Harvest and Despair. Life and Death in Ukraine under Nazi Rule (Cambridge, Mass. – London: The Belknap Press of Harvard University Press, 2004); Michaił Micel, Jewriei Ukrainy w 1943–1953 gg.: oczerki dokumentirowannoj istorii (Żydzi Ukrainy w latach 1943–1953: przyczynki do udokumentowanej historii) – Duch i Litera, 2004; Jewrejśki dity Ukrajiny – żertwy Hołokostu (Żydowskie dzieci Ukrainy – ofiary Zagłady) – Ukrajinśkyj Centr Wywczennja Istoriji Hołokostu, 2004.

W kolejnym numerze 2 (2007) opublikowano trzy artykuły: Michaił Micel, Zapriet na uwiekowieczenije pamiati kak sposob zamałcziwanija Gołokosta: praktika KPU w otnoszenii Babjego Jara (Zakaz uwieczniania pamięci jako sposób przemilczania Holokaustu: praktyka Komunistycznej Partii Ukrainy wobec Babiego Jaru); Aleksandr Prusin, Ukrainskaja policja i Gołokost w gienieralnom okrugie Kijew, 1941–1943: diejstwija i motiwacii (Policja ukraińska i Holokaust w okręgu generalnym Kijów, 1941–1943: działania i motywacje) oraz Martyny Rusiniak, Paradoks Treblinki: łagier unicztożenija kak istocznik dochoda dlia administracii, ochronnikow i miestnogo nasielienija (Paradoks Treblinki: Obóz zagłady jako źródło dochodów dla administracji, strażników i miejscowej ludności).

Wśród innych opublikowano recenzję książki: Jewhen Nakonecznyj, „Szoa” u Lwowi. Spohady (Lwiw. Literaturna agencija „Piramida”, 2006), dwa sprawozdania z międzynarodowych konferencji naukowych: Brzeżany w pamięci Żydów, Polaków, Ukraińców (12 VI 2007) oraz Ukraińsko-polskie pogranicze w latach 1939–1941. Życie społeczne i wzajemne stosunki (18–20 VI 2007).

O koliczestwie jewriejew, unicztożennych ejnzatcgruppami w 1941–1943 gg. (O liczbie Żydów eksterminowanych przez Einsatzgruppen w latach 1941–1943) to tytuł artykułu Aleksandra Krugłowa zamieszczonego w numerze 3 (2008) obok trzech innych: Johann Dietsch, Poborjujuczy „niurnberźku istoriohrafiju” Hołodomoru (Walka z “norymberską historiografią” klęski głodu); Diana Dumitru, W łabirintie politizacii: priepodawanije Hołokosta w szkołach Riespubliki Mołdowa (W labiryncie polityzacji: nauczanie o Holokauście w szkołach Republiki Mołdawii) i Vladimir Solonari, Etniczeskaja czistka ili borba c priestupnostiu? Dieportacija rumynskich cygan w Transnistriju w 1942 g. (Czystka etniczna czy walka z przestępczością: Deportacja rumuńskich Cyganów do Transnistrii w 1942 r.). W ośmiu rozdziałach (Powstanie Einsatzgruppen, ich struktura i skład; Przeznaczeni do likwidacji ludzie; Liczba Żydów zabitych przez Einsatzgruppen A, B, C, D i specjalnego przeznaczenia oraz Sonderkommando Gestapo Zichenau-Schröttenburg) zebrano informacje opatrzone licznymi tabelami, opartymi przede wszystkim na niemieckich i sowieckich dokumentach archiwalnych, takich jak meldunki, doniesienia i sprawozdania niemieckich komendantur, dokumenty z późniejszych procesów byłych przestępców wojennych a także dokumenty Nadzwyczajnej Państwowej Komisji do spraw Badania Zbrodni Niemieckich Okupantów i Ich Wspólników, których oryginały są przechowywane w Moskwie. W pierwszym rozdziale wspomniano, że w latach 1939–1940 postanowiono w Niemczech, że po uderzeniu na ZSRR nastąpi natychmiastowe unieszkodliwienie wszystkich przywódców i komisarzy politycznych oraz żydowsko-bolszewickiej inteligencji. W rozdziale omówiono nabór do mających powstać jednostek, przedstawiono ich strukturę organizacyjną, nazwiska dowódców (uwzględniając wiek, wykształcenie, poprzednie miejsca służby), skład i przydział. Przedstawiono również dowódców kompanii policyjnego batalionu przeznaczonego do ochrony Einsatzgruppen oraz kompanii SS dodatkowo przydzielonych w lipcu 1941 r. do poszczególnych Einsatzgruppen (po ok. 240 ludzi). Dzięki temu stan osobowy Einsatzgruppen A, B i C wynosił do 900 ludzi, podczas gdy Einsatzgruppe D – tylko 650 (nie przyznano jej bowiem kompanii SS). 19 I 1942 r. Wydział Kadr Reichssicherheitshauptamtu (RSHA) zezwolił na wzmocnienie policji bezpieczeństwa „odpowiednimi elementami” ochotników spośród miejscowej ludności i jeńców wojennych. Powstałe formacje (Schutzmannschaften) wykorzystywano w prowadzeniu obław, przy aresztowaniach, ochronach miejsc kaźni, egzekucjach itp.

O tym, kto podlega likwidacji, dowiedzieli się dowódcy ustnie od Gruppenführera SS Reinharda Heydricha, szefa RSHA, na odprawie 17 VI 1941 r. w Berlinie. Pismo z 2 VII 1942 r. skierowane do wyższych dowódców SS i policji w okupowanej Rosji, wymieniało funkcjonariuszy Kominternu, Komitetu Centralnego oraz komitetów obwodowych i rejonowych partii bolszewickiej, komisarzy, Żydów na stanowiskach partyjnych i państwowych oraz innych radykalnie nastawionych osobników (dywersantów, propagandystów, partyzantów, terrorystów itp.).

Kolejne trzy rozdziały zawierają dwie tabele. Pierwsza to wykaz zabitych przez Einsatzgruppe A na Litwie, Łotwie, Estonii, Białorusi i w północno-zachodniej Rosji, z wyodrębnieniem Żydów zabitych w czasie pogromów (na Litwie i Łotwie – 5500 osób), w strefie przygranicznej (na Litwie – 5502 osoby), komunistów, partyzantów, psychicznie chorych i innych, druga zaś precyzuje między innymi liczbę Żydów zabitych na Litwie i Łotwie. W Wilnie zginęło 21 233 osób, w Kownie – 18 240, w pozostałych miejscowościach na Litwie – 74 619, w pogromach – 4000, Żydów niemieckich i austriackich w Kownie – 4934, Żydów łotewskich – 9226, białoruskich – 3031 i dwóch amerykańskich.

Einsatzgruppe B, przydzielona do Grupy Armii Centrum, działała na Białorusi i w zachodnich obwodach Rosji. Jej Sonderkommanda przydzielono poszczególnym armiom. 7 VII 1941 r. zorganizowano w Mińsku Vorkommando Moskau (VKM) przemianowane następnie na Sonderkommando 7c, z zadaniem przeprowadzenia po zajęciu Moskwy aresztowań kierowników aparatu partyjnego i państwowego oraz zabezpieczenia dokumentacji partyjnej. Einsatzgruppe B zabiła 120 000 Żydów, a Einsatzgruppe C działająca na Ukrainie i w południowo-zachodnich obwodach Rosji – 150 000. Einsatzgruppe D działała w Besarabii, południowej Ukrainie, na Krymie, w obwodzie rostowskim, na północnym Kaukazie i w okresie od kwietnia do grudnia 1943 r. na Polesiu. W jej skład wchodziły cztery Sonderkommanda: 10a, 10b, 11a i 11b oraz Einsatzkommando 12. Tabela ilustruje osiągnięcia tej Einsatzgruppe. W okresie od 8 VII 1941 r. do początku 1943 r. zabito 130 000 Żydów.

Zorganizowana pod koniec czerwca 1941 r. przez Oberführera SS Karla Schöngartha Einsatzgruppe ZBV (zur besonderen Vorwendung), składała się z trzech Einsatzkommando (brzeskie, lwowskie i białoruskie), które w lipcu i sierpniu 1941 r. zabiły 18 609 ludzi (głównie Żydów) i aresztowały 27 000. W tabeli uwidoczniono dane dotyczące każdego kommanda.

W przedostatnim rozdziale przedstawiono wykaz Żydów zabitych w 15 miejscowościach przez Sonderkommando Gestapo Stapostelle Zichenau-Schröttersburg (Ciechanów – Płock). W niektórych miejscowościach (Wąsosz, Radziłów, Jedwabne) zabijała miejscową ludność, lecz głównymi wykonawcami było Einsatzgruppe. I tak w 1941 r. zabito w następujących miejscowościach: – Wąsosz (5 VII 1941) około 500; Radziłów (7 VII 1941) 600–800; Jedwabne (10 VII 1941) – ok. 350?8; Kolno (15 i 18 VII 1941 oraz pod koniec miesiąca) – 2000; Łomża (brak daty) – około 2000; Stawiski (15 VIII 1941) – około 1800; Łomża (16 VIII 1941) około 200; Zambrów (19 VIII 1941) – ok. 1500, Czyżew (21 VIII 1941) – 1750; Tykocin (25–26 VIII 1941) – 1400; Zaręby Kościelne (2 IX 1941) – 1700; Zambrów (4 IX 1941) – ok. 1000; Rutki Kossaki (6 IX 1941) – 450; Łomża (17 VIII 1941) – około 2000 i Drozdowo (17 IX 1941) – 570.

Krótko opisano działalność Sonderkommando Gestapo Allenstein (Olsztyn). Latem 1941 r. w rejonie Grajewo – Augustów. 9 VIII 1941 r. zabito w Grajewie 190 Polaków i Rosjan, a także 800 Żydów. W sierpniu i wrześniu Sonderkommando Gestapo Allenstein zabijało między innymi Żydów w Białymstoku i okolicach. W okresie od 25 VIII do 9 IX 1941 r. rozstrzelano 595 Żydów, komunistów i psychicznie chorych.

W tym samym numerze zamieszczono m.in. recenzje książek: Rachela Auerbach, Na poljach Treblinki (reportaż) (tłumaczenie z jidysz) – Kyjiw, Ukrajinśkyj Centr Wywczennja Istoriji Hołokostu, Sfera, 2007) oraz Madijewskij S., Drugije niemcy. Soprotiwlienije spasatieliej w Trietiem riejche (Dom jewriejskoj knigi, 2006).

W numerze 4 (2008) Iwan Chimka opublikował artykuł pt. Dostowirnist’ swidczennia: reljacija Ruzi Wagner pro lwiwśkyj pohrom wlitku 1941 h. (Wiarygodność świadectwa: relacja Róży Wagner o lwowskim pogromie latem 1941 r.), zawierający relację R. Wagner przechowywaną w archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, załączając 7 stron kopii oryginału i 11 zdjęć. Wśród zrecenzowanych pozycji znalazła się książka Omera Bartova, Erased: Vanishing Traces of Jewish Galicia in present–day Ukraine (Princeton and Oxford: Princeton University Press, 2007) i inne.

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem