,,Świadkowie Zagłady – relacje ze zbiorów podziemnych archiwów getta warszawskiego i białostockiego”

Zapraszamy na konferencję, która odbędzie się w dniach 22–23 kwietnia br. w oddziale IPN– Przystanku Historia.

Wide abankowska1
Aleksandra Bańkowska

Aleksandra Bańkowska z ŻIH-u, wystąpi z referatem ,,Świadkowie Zagłady – relacje ze zbiorów podziemnych archiwów getta warszawskiego i białostockiego” podczas sesji współorganizowanej przez ŻIH ,,Być świadkiem Zagłady”. 

– W referacie opowiadam o relacjach uciekinierów z akcji bezpośredniej eksterminacji: o egzekucji oraz obozach zagłady. Relacje pochodzą z archiwów dwóch gett – warszawskiego i białostockiego. Różnią się one chronologią i rodzajem relacji, dzięki temu dla badacza archiwaliów stanowią cenne źródło różnorodnych informacji – mówi Aleksandra Bańkowska.

Podziemne Archiwum Getta Warszawskiego, znane jako Archiwum Ringelblum, jest efektem wielomiesięcznej pracy zespołu „Oneg Szabat”, kierowanego przez Emanuela Ringelbluma. Członkowie grupy „Oneg Szabat” zbierali dokumenty życia codziennego, dzięki czemu możemy odtworzyć specyfikę dnia powszedniego w getcie warszawskim. W Archiwum znajdują się ankiety, wywiady, spisane relacje, a także bilety, repertuary teatrów, a nawet papierki po cukierkach.

Natomiast Podziemne Archiwum Getta Białostockiego (Archiwum Mersika-Tenenbauma) nie jest dobrze znane i opisane przez naukowców. Główną przeszkodą jest język dominujący w relacji – jidysz. W listopadzie 1942 r. do getta białostockiego przybył Mordechaj Tenenbaum-Tamaroff, działacz syjonistycznego ruchu młodzieżowego „Dror” w getcie warszawskim. Od razu przystąpił do gromadzenia relacji i dokumentów dotyczących losów Żydów w Białymstoku i w okręgu białostockim. Jego najbliższym współpracownikiem był Cwi Hirsz Mersik. 2 listopada 1942 r. zlikwidowano getta obozu białostockiego, a przebywających w nim Żydów przesiedlono do obozów tymczasowych.

– W Archiwum Getta Białostockiego znajdują się szczególne dokumenty z ostatniego etapu zagłady Żydów. Należą do nich relacje uciekinierów z obozów zagłady i masowych egzekucji. Wyjątkowa jest relacja Issaka Kagana, któremu udało się uciec z egzekucji w Ponarach – wyjaśnia Bańkowska.

Grupie Żydów udało się uciec do getta w Białymstoku, stąd w Archiwum Mersika-Tennebauma relacje o gettach w Lidzie, Grodnie, Wisłoczy, Gródku Białostockim, Ciechanowcu, Grajewie i Łomży. Znajdują się tu informacje o liczbie Żydów zamieszkujących przed wojną te miasta oraz opisy pierwszych tygodni okupacji hitlerowskiej i ostatecznej eksterminacji. 

– Archiwa gett Warszawy i Białegostoku tworzyli ludzie o różnorodnym doświadczeniu. W „Oneg Szabat” dokumenty zbierali i opracowywali między innymi historycy, natomiast współpracownikom Tennenbauma i Mersika brakowało doświadczenia metodologicznego, byli to młodzi ludzie bez zaplecza intelektualnego. Niepodważalną wartością Archiwum Getta Białostockiego są relacje uciekinierów z obozów zagłady, których niewiele znajdziemy w Archiwum Ringelbluma. 

Tematem przewodnim konferencji, jest triada Hilbergowska „Sprawcy – ofiary – świadkowie“. W szczególności zostanie jej poświęcona ostatnia debata. W rolę moderatora wystąpi profesor Paweł Śpiewak, dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego.

Aleksandra Bańkowska zwraca uwagę na szczególną kondycję Żydów-świadków, którzy mieli przecież stać się ofiarami. Ich wyjątkowa sytuacja polegała na tym, że opuszczali grupę ofiar i stawali się świadkami zagłady, która zabierała im bliskich. Mieli oni absolutne poczucie, że Zagłada jeszcze się nie skończyła, że dzieje się tu i teraz. Wiedzieli również, że udało im się uniknąć śmierci raz, ale ciągle pozostają w niebezpieczeństwie. Nie są to relacje z dystansu, który charakteryzuje relacje powojenne. Żydzi-świadkowie informują o procesie zagłady – mają, uświadomioną lub nie, misję ostrzegania. Przestrzegają, by Żydzi nie dali się zwieźć kłamstwom. Szlamek Winer (pseud. Jakub Grojnowski), uciekinier z Chełmna (SS Sonderkommando Kulmhof), przyjechał do Warszawy w lutym 1942 r. i złożył relację członkom „Oneg Szabat”. Jego świadectwa są cennym dokumentem procesu Zagłady.

Zapraszamy na konferencję, która odbędzie się w dniach 22–23 kwietnia br. w oddziale Instytutu Pamięci Narodowej – Przystanku Historia.

Serwis wykorzystuje pliki cookie do celów statystycznych. Jeśli się na to nie zgadzasz, wyłącz obsługę plików cookie w swojej przeglądarce internetowej. Rozumiem